Պաշտոնական էլ. փոստ

(միայն www.e-citizen.am համակարգով ծանուցումների համար)

Տպել

Կազմակերպություններ

Մշակույթի ԵՎ սպորտի

Գեղարվեստական կրթության հաստատություններ

Աշտարակի Ա. Այվազյանի անվան մանկական երաժշտական դպրոց

Հեռ.` /+374 232/ 3-2848

Մանրամասն ↓

Հասցե` ք.Աշտարակ, Վ.Պետրոսյան 28




Տնօրեն` Երանուհի Չալաբյան

Երաժշտական դպրոցը ժամանակավոր տեղակայված է մանկապարտեզի տիպային շենքում: Նոր շենքի կառուցումը ընթացքի մեջ է: Շենքի շինարարության ավարտից հետո գույքի համալրման կարիք կլինի: Շենքային պայմանները եւ երաժշտական գործիքներով ապահովվածությունը բավարար են:

 

Աշտարակի գեղարվեստի դպրոց

Հեռ.` /+374 232/ 099 64 80 60

Մանրամասն ↓

Հասցե` ք.Աշտարակ, Պուշկինի 24

Տնօրեն` Վարդազար Մանոյան



 

Աշտարակի պարարվեստի դպրոց

Հեռ.` /+374 232/ 091 32 83 48

Մանրամասն ↓

Հասցե` ք.Աշտարակ

 Տնօրեն` Հասմիկ Աղամալյան

Ապարանի արվեստի դպրոց

Հեռ.` /+374 252/ 093 13 66 88

Մանրամասն ↓

Հասցե` ք.Ապարան, Գայի 10

Սիլվա Տոնոյան


Դպրոցը տեղակայված է երկհարկանի տիպային կառույցում: Դպրոցի ուսումնական մասի տարածքը բավարար է ուսուցման կազմակերպման համար: Դպրոցում առկա է համերգային դահլիճ, որը հնարավորություն է ընձեռում անցկացնել տարաբնույթ միջոցառումներ:

 

Արագածավանի երաժշտական դպրոց

Հեռ.` /+374 249/ 093 56

Մանրամասն ↓

Հասցե` գ.Արագածավան

 Հովիկ Մարգարյան

Թալինի մանկական գեղարվեստի դպրոց

Հեռ.` /+374 249/ 077

Մանրամասն ↓

Հասցե` ք.Թալին

Արմեն Միքայելյան

Դպրոցի շենքը տեղակայված է երկհարկանի տիպային շենքում, որը կապիտալ վերանորոգվել է 1986 թ.: Չնայած վերոնշյալ հանգամանքին, շենքի առկա վիճակը բավարար է, դպրոցը լավ պահպանված է, զգացվում է հոգատար վերաբերմունք, ունի լավ նյութատեխնիկական հագեցվածություն, բավարար կադրային համալրում եւ կարող է հանդիսանալ հենակետային դպրոց: Գործում են կերպարվեստի եւ դեկորատիվ կիրառական արվեստի բաժինները: Դպրոցի աշակետների աշխատանքները ցույց տվեցին, որ ուսուցումը դրված է բարձր մասնագիտական հիմքերի վրա: Դպրոցի ուսումնական տարածքները բավարար են: Դպրոցում կարող են կազմակերպվել տարաբնույթ ցուցահանդեսներ եւ այլ միջոցառումներ:

 

Թալինի մանկական երաժշտական դպրոց

Հեռ.` /+374 232/ 077

Մանրամասն ↓

Հասցե` ք.Թալին

 

Լուսյա Ասլանյան

Տեղակայված է եռահարկ տիպային շենքի 2-րդ եւ 3-րդ հարկերում: Դպրոցի շենքային պայմանները բավարար են:

 

Ոսկեվազի արվեստի դպրոց

Հեռ.` /+374 232/ 094 31 88 11

Մանրամասն ↓

Հասցե` գ.Ոսկեվազ

 Հովհաննես Գեւորգյան

Ուջանի երաժշտական դպրոց

Հեռ.` /+374 232/ 093 58 81 18

Մանրամասն ↓

Հասցե` գ.Ուջան

 Ֆելիքս Արշակյան



Գրադարաններ

Աշտարակի Վ.Պետրոսյանի անվան Արագածոտնի մարզային գրադարան

Հեռ.` /+374 232/ 33243

Մանրամասն ↓

Հասցե` ք.Աշտարակ, Սիսակյան 14

Տնօրեն` Լուսինե Կիրակոսյան 

Ապարանի քաղաքային գրադարան

Հեռ.` /+374 252/ 24674, /+374 252/ 24419

Մանրամասն ↓




Տնօրեն՝Անահիտ Մնացականյան


 

Թալինի քաղաքային գրադարան

Հեռ.` /+374 249/ 2 24 18

Մանրամասն ↓

Հասցե` ք.Թալին, Գայի 5

Տնօրեն՝ Գյուլնարա Հմայակյան։


 



Թանգարաններ

Աշտարակի Գրիգոր Ղափանցյանի թանգարան

Հեռ.` /+374 232/ 091 83 16 83

Մանրամասն ↓

Հասցե` Վ.Պետրոսյան 20

 Տնօրեն` Ամալյա Շահազիզյան

 

Գործում է Աշտարակի Գր. Ղափանվյան ի անվան հիմնական դպրոցի շենքում

Աշտարակի Պերճ Պռոշյանի թանգարան

Հեռ.` /+374 232/ 094 57 14 14

Մանրամասն ↓

Հասցե` ք.Աշտարակ, Պռոշյան 10

Տնօրեն` Մարինե Թումանյան

 



ՀՀ Արագածոտնի մարզի պատմամշակութային հուշարձաններ

Աշտարակի տարածաշրջանի եկեղեցիներ /մաս երկրորդ/

Մանրամասն ↓

 ՕՀԱՆԱՎԱՆ
Սբ. ՀՈՎՀԱՆԱՎԱՆՔ                                                                 

Սբ. Հովանավանքը տեղաբաշխված է Արայի լեռան դիմաց, Քասախ գետի աջ ափի գեղատեսիլ քարափին: Այստեղ առաջին շինությունը եղել է հեթանոսական ժամանակներում կառուցված Աստղիկ աստվածուհու պաշտամունքային մեհյանը:
Ըստ ավանդության, Հովհանավանքը հիմնել է Ս. Գրիգոր Լուսավորիչը՝ այստեղ բերելով Հովհաննես Մկրտչի նշխարներից մի մասունք:
Հովահանավնքի համալիրի մեջ են մտնում IV-V դարերի Ս. Կարապետ և XIII դարի Կաթողիկե եկեղեցիները, ժամատուն - գավիթը (1247-1250 թթ.), տապանատունը և V դարի հուշասյունը: Սբ. Կարապետը ուղղանկյուն բազիլիկ եկեղեցի է և երեք կողմերից որմնասյուններով բաժանված է չորս հավասար մասերի: Եկեղեցու արևելյան պատի արտաքին երեսին պահպանվել է Վաչուտյան իշխանների քանդակված տոհմնանշանը:
Բազիլիկ եկեղեցին միանավ շինություն է՝ կառուցված սև ու գորշ տուփից, կրաշաղախով: Այն եղել է փայտածածկ, որը 573 թ. փոխարինվել է քարե թաղով:
Հովանավանքի գլխավոր շինությունները՝ կաթողիկեն ու գավիթը կառուցվել են XIII դարում Վաչուտյանների իշխանական տոհմի կողմից (1216-21թթ-ին): Փառավոր է եկեղեցու արևմտյան մուտքի հարդարանքը, իսկ ճակատակալ քարին պատկերվում է ՙիմաստուն և հիմար կույսերի՚ առակի բովանդակությունը: Եկեղեցու առաջին խորանի մեջ է ամփոփված Վաչե իշխանի մարմինը:
Վանքը նորոգվել է 1652 թ.: Վանական այս մեծ համալիրը եղել է նաև գրչության նշանավոր կենտրոն: Ղազար Փարպեցին այստեղ է գրել իր ՙՊատմությունը՚, այստեղ են ընօրինակվել հայոց պատմագրքեր: Այդ ձեռագրերից մեզ են հասել շուրջ 20-ը: Հովհանավանքում որոշ ժամանակ ապրել է Առաքել Դավրիժեցին, Զաքարյա սարկավագ Քանաքեռցին և այլոք:
Ս. Հովհանավանքը վերակառուցվեց 1993 թվականին, օծվեց նրա Սուրբ Խաչը:                                                                          
ԱՆԱՊԱՏԻ ՎԱՆՔ
Անապատի Վանքը գտնվում է Մեծ Հայքի Այրարատ աշխարհի Արագածոտն գավառում, Օհանավանքի և Սաղմոսավանքի մոտակայքում, Քասաղ գետի ավազանի Սերկևիլի ձորում:          
ՕՇԱԿԱՆ
Օշական գյուղը գտնվում է Արագածոտն մարզում, Քասախ գետի ափին: Այն հարուստ է նախաքրիստոնեական և քրիստոնեական կառույցներով ու եկեղեցիներով:
Գյուղի կենտրոնում գտնվող ՙԴիդի կոնդ՚ բլրի գագաթին պեղվել է մ.թ.ա. VII-Vդդ քառանկյուն ամրոց: Արտաքին պատերը շարված են տուֆե խոշոր քարերով, ամրացված կավե շաղախով: Ամրոցի ներսում կան նկուղային և բնակելի մի շարք շինություններ: Մ.թ.ա. VII դարում բլրի վրա հիմնվել է 5 համալիր, որոնք ամբողջովին պեղված չեն:
Օշականում` Քասախ գետի ափին, կանգուն է Սբ. Մեսրոպ Մաշտոց եկեղեցին, որը կառուցել է Գևորգ Դ կաթողիկոսը 1875-79թթ.-ին՝ 443թ.ին Վահան Ամատունու հիմնադրած եկեղեցու տեղում: Դամբարանը ուղղանկյուն թաղածածկ խուց է: Եկեղեցուն արևելաից կից է երկհարկ զանգակատունը՝ (1884թ.) հայկական ճարտարապետության մեջ բացառիկ՝ ինչպես տեղադրությամբ, այնպես էլ գլանաձև ծավալով:
Օշականից հյուսիս արևմուտք ՙՄանկանոց՚ կոչվող վայրում կանգուն է Սբ. Սիոն եկեղեցին (VIIդ.): Կառուցված է վարդագույն սրբատաշ տուֆից և պատկանում է քառախորան գմբեթավոր հուշարձանների տիպին: Վերանորոգվել է 1950թ-ին:
Գյուղում կանգուն է վաղ միջնադարյան ինքնատիպ կոթող (VI-VIIդդ.), որն համարվում է Մորիկ կայսեր, կամ նրա մոր գերեզմանաքարը: Հուշասյունի տակ կա աստիճանավոր պատվանդան, պատվանդանի վրա սյունի բունը, իսկ բնի վրա մի խոյակ, որի վրա հավանաբար եղել է արձան:
Օշականի մոտ կանգուն է 1833թ-ին կառուցված կոթողը, որը նվիրված է 1827թ-ին Արևելյան Հայաստանի ազատագրման համար զոհված ռուսական բանակի զինվորների հիշատակին:
Օշականի մուտքի մոտ Մաշտոցի ծննդյան 1600-ամյակի առթիվ կանգնեցվել է հուշարձան (1962.). բացված գրքի նմանվող երկու հուշասալեր են, որոնցից ձախակողմյանի վրա քանդակված է հայերեն այբուբենը:
Օշականում է գտնվում նաև Սբ. Թադեոս, Սբ. Գրիգոր, Սբ. Սարգիս, Թուխ Մանուկ և վիմափոր Սբ. Աստվածածին մատուռները (XIII դար):
Օշականից հարավ` Քասախ գետի վրա, կանգուն է սրբատաշ կարմիր տուֆից հնգաթռիչք կամուրջը, որը կառուցել է Նահապետ կաթողիկոսը 1706թ-ին: Այն վերանորոգել է Սիմեոն կաթողիկոսը 1763-1780թթ.:                                                      
Սբ. ՄԵՍՐՈՊ ՄԱՇՏՈՑ ԱՌԱՋՆՈՐԴԱՆԻՍՏ ԵԿԵՂԵՑԻ
Օշականի Սբ. Մեսրոպ Մաշտոց եկեղեցին Արագածոտնի թեմի Առաջնորդանիստ կենտրոնն է:
440 թվականի փետրվարի 17-ին Վաղարշապատում վախճանվեց Ս. Մեսրոպ Մաշտոցը, Հայոց հազարապետ Վահան Ամատունի իշխանը՝ աշխարհական ու հոգևոր բազմության հետ նրա Սուրբ մարմինը բերեց և ամփոփվեց Օշական գյուղում:
Վահան Ամատունին Սբ. Մեսրոպի գերեզմանի վրա կառուցեց մատուռ, որը իր գոյությունը պահպանեց շուրջ 1200 տարի: Ապա ամբողջովին ավերակ դարձած մատուռը 1639-1645թթ. Փիլիպոս Ա կաթողիկոսի օրոք վերստին կառուցվեց: Վերաշինված եկեղեցին գոյատևեց 200 տարի: Սակայն այն նեղլիկ էր, անշուք ու մռայլ և արժանի չէր Մեծ Ուսուցչապետի շիրիմին:
Օշականի կենտրոնում այժմ կանգուն է Սբ. Մեսրոպ Մաշտոց թաղածածկ դահլիճ տիպի եկեղեցին, որը 443 թ-ին Վահան Ամատունու հիմնադրած եկեղեցու տեղում 1875-1879թթ. կառուցել է Գևորգ Դ կաթողիկոսը:
Նոր եկեղեցու ճարտարապետական տեսքը հարազատ է IV-V դարերի ավանդներին: Այն միանավ բազիլիկ է, պարզ հորինվածքով, ութ գեղաշիտակ սյուներով, երկհարկանի շքեղ զանգակասյունով: 1884թ. կառուցված այս զանգակասյունը բացառիկ երևույթ է եկեղեցաշինության մեջ:
Եկեղեցու բեմի ձախ կողմի աստիճանները տանում են դեպի գետնահարկ, հնագույն դամբարանի առաջին հարկը, որտեղ էլ մարմարյա գերեզմանասալի տակ հանգչում են Սբ. Մեսրոպ Մաշտոցի մասունքները:
1961 թվականին Վազգեն Ա Կաթողիկոսի օրոք ձեռնարկվեցին եկեղեցու մասնակի բարեզարդման ու շրջապատի բարեկարգման աշխատանքները, իսկ 1964-1966թթ-ին որմնանկարներով ծածկվեցին եկեղեցու ներսի պատերը:
Սբ. Մեսրոպ Մաշտոց եկեղեցին ամփոփում է ոչ միայն հայ գրերի հիմնադիր Մեծն Մ. Մաշտոցի մասունքները, այլ նաև իր հիմնադրի՝ հայ իշխան ու հազարապետ Վահան Ամատունու դամբարանը: Այն գտնվում է եկեղեցու աջակողմյան տարածքում:
Եկեղեցու բակում են գտնվում նաև Արագածոտնի թեմի հիմնովին վերանորոգված Առաջնորդարանի, ինչպես նաև Դպրատան շենքերը:                                                                  
ՄԱՆԿԱՆՈՑԻ Ս. ՍԻՈՆ ԵԿԵՂԵՑԻ
Մանկանոց, Մանկանոց վանք, Քառասուն մանկանց տուն - Եկեղեցի (վանք) Աշտարակի շրջանում, Օշական գյուղի մոտ, Մանկանոց գյուղի ավերակների մեջ, Օշական-Ոսկեվազ ավտոճանապարհի աջ կողմում: Կիսավեր էր, 1850թ վերանորոգվել է: Կառուցված է վարդագույն սրբատաշ տուֆով: VII դարի քառախորան հատակագծով հուշարձան է: Ունեցել է եկեղեցու երբեմնի միաբանության մասին տեղեկացնող մի քանի արձանագրություններ:
Հատակագծային հորինվածքը կազմված է 2,15 մ տրամագիծ ունեցող կիսաշրջանաձև խորաններով, որոնց հպման անկյուններում զետեղված են հատվածքում ուղղանկյուն, ճակատային մասում փոքր ինչ կլորացված որմնասյուներ: Դեպի թմբուկ անցման առաջին շարք տրոմպները, բաղկացած են երեք սեպաձև քարերից, տեղադրված են գմբեթակիր զույգ կամարները պարփակող քառակուսու անկյուններում:
Խաչաթևերի կենտրոններ: Արևելյանը բացված է մի խորշի մեջ, որը բացառիկ է ուսումնասիրվող հուշարձաններում: Մեկական լուսամուտներ կան նաև թմբուկի կենտրոնական նիստերին: Արևմտյան խաչաթևում տեղադրված է միակ մուտքը՝ ձևավորված բավական առաջ մղված զույգ որմնասյուներով: Հուշարձանը կառուցված է տեղական վարդագույն սրբատաշ տուֆից, կանոնավոր շարքերով: Ծավալատարածական հորինվածքով, առանձին մանրամասներով ինչպես նաև դեկորատիվ հարդարանքով շինությունը սերտորեն կապվում է VII դարի կառույցների հետ: Քիվերի և լուսամուտների երեսակալների ձևն ու մշակումը համարյա նույնությամբ հանդիպում է Կարմրավոր եկեղեցում, իսկ շքամուտքի ձևը կրկնում է VII դարի երկրորդ կեսին բնորոշ շքամուտքերը:           
ԴԻԴԻ ԿՈՆԴ
Հրաբխային ծագում ունեցող բլուր է, որը տեղացիները կոչում են Դ /դիտակետ/: Այս բլուրը գտնվում է Օշական գյուղում, Սբ. Մեսրոպ Մաշտոց եկեղեցուց վեր:
Բլրի ստորոտում փռված է II-I հազարամյակների բնակավայրի մնացորդներ և դամբարանադաշտեր, իսկ գագաթին պահպանվել են ուշ ուրարտական ամրոցի տեղում կառուցված վաղ միջնադարյան մի փոքրիկ բնակավայրի հետքեր: Այդ հին ամրոցը ունի քառակուսի հատակագիծ, գրավում է մոտ մեկ քառորդ հա տարածություն և պատված է եղել 2,65 մ հաստության հզոր պարսպով: Ամրոցը վերանորգման է ենթարկվել IV-V-րդ դարերում Ամատունիների կողմից: Ամրոցի տեղում հետագայում գոյություն է ունեցել ավելի ընդարձակ տարածք գրավող սովորական բնակավայր: Այստեղ պեղումներ են կատարվել 1971թ-ից սկսած, հայտնաբերվել են խեցեղեն, քանդակազարդ քարաբեկորներ և նյութական մշակույթի այլ մնացորդներ: Արևմտահայերն տառադարձությամբ` Դիդիկոնդ: Ավելի ուշ բլուրի վրա կառուցվել է քրիստոնեական մատուռ: Ամեն տարի Սբ. Հարության երկրորդ կիրակի օրը, կրկնազատիկին այս մատուռի ուխտի օրն է:                              
ՓԱՐՊԻ
Սբ. ԳՐԻԳՈՐ ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ

Փարպի գյուղի հին գերաեզմանոցում կանգուն է Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին (XIII դար), որը թաղածածկ դահլիճ է, հատակագծում` ուղղանկյուն խորանով:
Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին գտնվում է գյուղի հարավ-արևմտյան կողմում, Շաղվերդ գետի ձախ ափին: Կառուցվել է կարմրավուն տուֆ քարով, ուղղանկյուն հատակագծով, թաղածածկ է՝ նման երկարավուն սրահի: Մուտքի պատի վերին մասում կա ուղղանկյուն լուսամուտ, պատի վրա փորագրված են խազեր: Մուտքի պատի վրա պահպանված է 1204թ. ամիրպալասար Զաքարեի արձանագրությունը: Սբ. Գրիգոր եկեղեցին վերակառուցվել է XIX դարավերջում, մուտքի առջև ավելացվելով գավթանման կից կառույց: Եկեղեցու ներսում դրված է դրսից փոխադրված, XIII-XIV դարերում փորագրված զարդանաշխերով երեք խաչքար: Զգացվում է, որ եկեղեցին ժամանակին պարսպապատված է եղել, նշմարելի են պարսպի հետքերը: Եկեղեցու պատերն այժմ կանգուն են:                         
Սբ. ԹԱՐԳՄԱՆՉԱՑ ԵԿԵՂԵՑԻ
Փարպի գյուղի արևելյան կողմում, բլրի վրա գտնվում է Սբ. Թարգմանչաց քառախորան գմբեթավոր եկեղեցին (VII դար), շինված դարչնագույն սրբաատաշ տուֆից: Պատերը կանգուն են մոտ 2 մ բարձրությամբ:
Հատակագծում կիսաշրջանաձև խորանները ներսում միմյանց հպվում են կլոր որմնասյուներով: Խաչաթևերն արտաքուստ ուղղանկյուն են: Միակ մուտքը հարավից է: Եկեղեցին միջնադարում լիովին վերակառուցվել է, որի արդյունքն է մուտքի քանդակազարդ բարավորը:                                           
Սբ. ԾԻՐԱՆԱՎՈՐ ԵԿԵՂԵՑԻ
Փարպի գյուղը հարուստ է պատմական և մշակութային շատ արժեքավոր հուշարձաններով, հնագույն զարմանահրաշ կոթողներով:
Սբ. Ծիրանավոր եկեղեցին գտնվում է Փարպի գյուղի արևելյան կողմում: Այն կառուցվել է վաղ միջնադարում, թաղածածկ բազիլիկ է, սալածածկ հատակով և, ըստ Թ. Թորամանյանի, համարվում է V դարի կառույց: Եկեղեցին հիմնականում կանգուն է, կառուցվել է սրբատաշ ծիրանագույն տուֆով: Այն ունեցել է վերակառուցման մի քանի շրջան և մեզ է հասել բերդ եկեղեցու տեսքով: Եկեղեցու ուղղանկյուն դահլիճը արևելքից ավարտվում է դրսից հնգանիստ, ներսից կիսաշրջանաձև աբսիդով: Մուտքերը երկուսն են՝ հարավից և արևմուտքից, ճակատի վերնամասում կան զույգ լուսամուտներ՝ շեշտված պայտաձև կամարներով: Շքեղ է խորանի հարդարանքը՝ այն ունի բարդ տրամատով ու ատամնաշարով ձևավորված գոտի, իսկ անկյունները մշակված են որպես խոյակ: Սբ. Ծիրանավոր եկեղեցու նախնական փայտե ծածկը VI-VII դդ. փոխարինվել է քարե թաղով, որի համար ներսից երկայնական պատերին կցել են երեք զույգ հզոր որմնամույթեր: Սրանց միջև ձգվող կամարները և ծածկի թաղը երկկենտրոն են: Հաջորդ խոշոր վերակառուցումը տեղի է ունեցել X դարում, որի ընթացքում եկեղեցին ողջ պարագծով շրջապատվել է հաստ, ստորին մասում խոշոր որձաքարերով, իսկ վերին մասում՝ կոպտատաշ բազալտով շարված պատերով:                                                  
Սբ. ՍԱՂՄՈՍԱՎԱՆՔ
Հայկական միջնադարյան վանք` ճարտարապետական համալիր Սաղմոսավանքը գտնվում է Սաղմոսավան գյուղում: Հուշարձանի կազմում են Սբ. Սիոն եկեղեցին, գավիթը, գրատունը, Սբ. Աստվածածին փոքրաչափ եկեղեցին, խաչքարերը: Այն կառուցված է թխագույն տուֆից, տեղ-տեղ օգտագործված է դարչնագույն տուֆ: Համալիրի հնագույն հուշարձանը Սբ. Սիոն եկեղեցին է, որը կառուցել է՝ իշխան Վաչե Վաչուտյանը՝ 1215 թ-ին: Այն արտաքուստ ուղղանկյուն, ներքուստ խաչաձև, չորս անկյուններում երկհարկ ավանդատներով գմբեթավոր դահլիճ է, մուտքը արևմուտքից, գմբեթատակ փոխանցումը՝ առագաստային: Թմբուկը բարձր է, բոլարաձև, ունի չորս լուսամուտ: Եկեղեցու արևմտյան կողմում է համալիրի առավել նշանակալից կառույցը՝ չորս կենտրոնական սյուներով գավիթը, որը 1215-35 թթ.-ին կառուցել է իշխան Քուրդ Վաչուտյանը: Կենտրոնական քառակուսի տարածությունը ծածկված է 12 նիստ ունեցող քարե վրանաձև ծածկով, փոխանցումը գմբեթատակ քառակուսուց դեպի 12 նիստավոր վրանածածկի հիմնատակը իրականացված է եռանկյունաձև քարերից կազմված գոտու միջոցով: Ծածկը ունի բոլորաձև երդիկ, որի վրա կառուցված է նրբագեղ ռոտոնդա: Գավթի ծածկի համակարգը հորինվածքների մեջ եզակի օրինակներից է: Յուրօրինակ է հարավային շքամուտքի հարդարանքը: Սբ. Սիոն եկեղեցուց և գավթից հարավ-արևելք, օգտագործելով նրանց միջև ընկած տարածքը, որի արևելյան կողմում Սբ Աստվածածին եկեղեցին է, իշխան Քուրդ Վաչուտյանը 1255 թվականին կառուցել է գրատունը: Տարածքը առավել ռացիոնալ օգտագործելու նպատակով ճարտարապետը մշակել է փոխհատվող կամարների վրա հենվող ծածկի կառուցվածքային բարդ հորինվածք: Սբ. Սաղմոսավանքի գավիթն ու գրատունը հայկական միջնադարյան ճարտարապետական աշխարհիկ շինությունների առավել ուշագրավ օրինակներից են: Համալիրից հյուսիս վանքի գերեզմանատունն է՝ XII-XIV դ. մի շարք ուշագրավ խաչքար-կոթողներով: Համալիրը շրջապատված է եղել պարսպապատերով:
2001 թ. օգոստոսի 5-ին կրկին վերաօծվեց Սաղմոսավանքի Սբ. Սեղանը և եկեղեցու դռները բացվեցին բազում հավատացյալների առջև:                                                               
Գ. ՏԵՂԵՐ
ՏԵՂԵՐԻ Սբ. ԱՍՏՎԱԾԱԾԻՆ ԵԿԵՂԵՑԻ

XIII դարի վանքային համալիր Սբ. Աստվածածին եկեղեցին, գտնվում է Արագածոտնի մարզի Աշտարակի տարածաշրջանի Տեղեր գյուղում: Համալիրը կազմում են գմբեթավոր եկեղեցին և գավիթը: Տեղերի վանքի մասին պատմիչները չեն հիշատակում: Համաձայն գավթի մուտքի ճակատակալ քարի արձանագրության՝ կառուցել է իշխան Վաչե Վաչուտյանի կինը՝ Մամախաթունը, ճարտարապետն է եղել Աղբայրիկ վարդապետը: Համալիրը կառուցված է ոչ մեծ բլրի վրա, մուգ մոխրագույն բազալտից: Եկեղեցին (1213-1232թթ.)՝ ըստ ճարտարապետական հորինվածքի, չորս անկյուններում երկհարկ ավանդատներով, գմբեթավոր կառույց է: Գմբեթային փոխանցման համակարգը առագաստային է, թմբուկը ներսից և դրսից՝ բոլորաձև: Հուշարձանն առանձնանում է իր խիստ ձևերով և դեկորատիվ հարդարանքի գրեթե իսպառ բացակայությամբ: Եկեղեցուն արևմուտքից կից է գավիթը: Ըստ սյուներից մեկի վրա պահպանված արձանագրության շինարարությունը տևել է 11 տարի և ավարտվել 1232թ: Այն իր չափերով գերազանցում է եկեղեցուն: Գավիթն իր ճարտարապետական ձևերով կրկնում է XIIIդ. լայն տարածում գտած քառասյուն, 12 նիստ ունեցող վրանաձև ցածրադիր ծածկով պսակված գավիթների տիպը:
Սկզբունքային նորություն և բացառիկ երևույթ են գավթի ծածկի վրա հարավ-արևմտյան անկյուններում առկա գմբեթավոր մատուռները (մուտքերը բացվում են գավթի ծածկի վրա), որոնք խիստ յուրօրինակ ուրվագիծ են հաղորդում կառույցին: Երկրորդ հարկի այդ մատուռներն անմիջականորեն առնչվում են գավթում թաղված ննջեցյալների հիշատակի հավերժացման հետ և զուգահեռներ ունեն այդ դարաշրջանում զգալի տարածում գտած երկհարկ դամբարան եկեղեցիների ընդհանուր հորինվածքի հետ: Այն ունեցել է նաև մեծ երաժշտանոց, որտեղ սովորել են այն ժամանակի մեծերը, այդ թվում` Սահակ Ձորափորեցին, Կոմիտաս Աղձեցին:                     
ՈՒՇԻ
Սբ. ՍԱՐԳԻՍ ԵԿԵՂԵՑԻ

Արագած լեռան հարավ-արևելյան ստորոտին, Աշտարակ շրջկենտրոնից 4 կմ հյուսիս, Ուշիից 1կմ արևմուտք, բարձրունքի վրա գտնվում է Սբ. Սարգիս վանքը: Համալիրի կազմում են երկու եկեղեցի, գավիթը, շրջապատող պարսպապատերը և բնակելի տների փլատակներ՝ կառուցված ամրոցապատերի երկայնքով: Պահպանված հնագույն կառույցը բարձունքի վերին մասում տեղադրված միանավ, թաղածածկ, կիսավեր եկեղեցին է, որն ըստ արձանագրության կառուցվել է 1203թ-ին: Միակ մուտքը արևմուտքից է: Պատերը շարված են սև, մաքուր տաշված տուֆաքարերից: Հարավից կից է համալիրի երկրորդ եկեղեցին, որն ունի համեմատաբար ավելի մեծ չափեր: Պահպանվել են միայն պատերի ներքևի մասերը և առանձին մանրամասեր (թմբուկի զարդագոտու և զարդաքանդակներով մշակված քիվի մնացորդները): Երկրորդ եկեղեցուն հարավից կից է քառակուսի գավիթը: Ամբողջովին խաթարված է ծածկը, պահպանվել են արևելյան, արևմտյան և հարավային պատերի առանձին հատվածները: Ուժեղ ելուստ ունեցող որմնամույթերի առկայությունը, լայնաթռիչք կամարաքարերի մնացորդները վկայում են, որ գավիթի ծածկը իրականացված է եղել փոխհատվող կամարներով: Պահպանվել են արևմտյան մուտքը, արևելյան պատի լայն, զույգ լուսամուտները: Վանքը շրջափակող ուղղանկյուն եզրաձև ունեցող պարիսպները կառուցվել են 1654 թ-ին՝ Ոսկան վարդապետի կողմից: պատերը բազալտից են՝ ուժեղացած կիսաշրջանաձև և ուղղանկյուն բուրգերով: Գյուղի շրջակայքում պահպանվել է բերդ, գյուղատեղի (Հին ՈՒշի):
ՈՍԿԵՀԱՏ
Ս. ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԵԿԵՂԵՑԻ

Ոսկեհատ գյուղի արևմտյան մասում պահպանվել են ամրոցի ավերակները: Դեռ կան 19-րդ դարում կառուցված Ս. Հովհաննես եկեղեցու մնացորդները: Չեն նորոգվել: Շենքը փոքր է և երկհարկանի: Ներքևի հարկը բաղկացած է միայն մի սրահից, դեմ առ դեմ երկու դռներով:                                                                                                                                                  Այն XIV դարի կառույց է, կառույցի ոճը պատկանում է այդ դարին: Սրբատաշ քարերը ուղղահայաց կերպով միմյանց վրա չեն դրված, յուրաքանչյուր քարի ճակատը դեպի ներս է թեքված:                                                                                      
ՈՍԿԵՎԱԶ
Ս. ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԵԿԵՂԵՑԻ

Ոսկեվազ գյուղը նախկինում կոչվել է ՙՂզլթեմուր՚ (կարմիր Թեմուր), ըստ ժողովրդական ավանդության ի պատիվ 15-րդ դարի բարբարոս Լենկ Թեմուրի, որը որոշեց չբնաջնջել այս գյուղը:
Գյուղը շատ հարուստ է պատմական և նախապատմական հուշարձանների մնացորդներով: Գյուղի մեջ մնացել է VII դարի Ս. Հովհաննես եկեղեցու ավերակները` արևելյան պատը:
Գյուղից 1 կմ հարավ և մի փոքր արևմուտք Քասախի հովտում գտնվում է V-VII կառուցված ՙԲադալի ժամ՚ եկեղեցու ավերակները:
Քասախ գետի աջ ափին, հարթ տարածության վրա շինված է Աղթամար կիկլոպյան քարերով շինված նախաքրիստոնեական մեծ ամրոցը: Ամրոցն անկանոն քառակուսու ձև ունի: Ամրոցի դռան երկու կողմերում քառակուսի բուրգեր են շինված: Բերդը հատկացված է եղել բնակության համար: Լայնությունը՝ 135 մ, երկարությունը՝ 155 մ:                                                               
Գ. ԱՂՑՔ
ԵՌԱՆԱՎ ԵԿԵՂԵՑԻ

Աղձք գյուղի Արքայական դամբարանին հյուսիսից հպված է քառամույթ, եռանավ հորինվածքով բազիլիկ մի եկեղեցի: Բազիլիկ եկեղեցին կառուցված է սև դեղնավուն և կարմրավուն սրբատաշ տուֆից՝ կրաշաղախի օգնությամբ: Այն ենթարկվել է զգալի ավերածությունների: Պահպանվել են պատերի և մույթերի ստորին հատվածներ, առանծին քանդակազարդ և արծաթագիր բեկորներ:
Ունի պայտածև հատակագիծ: Եկեղեցու հորինվածքը, խարսխաձևերը, զարդաքանդակները, խիստ վաղնջական են, բնորոշ քրիստոնեական վաղագույն եկեղեցիներին: Թվագրվում է IV-Vդդ.: Վերանորոգվել է XIXդ.:
Արշակունյաց արքաների դամբարանի (Vդ.) ստորին՝ կիսագետնափոր հատվածը արտաքուստ ուղղանկյուն, ներքուստ խաչաձև հորինվածքով թաղակապ կառույց է: Այն կառուցված է սև և կարմիր գույնի տուֆե սրբատաշ քարերից: Արևելյան մասում աբսիդն է, հյուսիսային և հարավային երկայնական պատերի կենտրոնական հատվածներում տեղադրված են պայտաձև թաղերով ծածկված ուղղանկյուն խորշեր, ուր զետեղվել են Արշակունյաց արքաների ոսկորները:
Դամբարանի թաղը ծածկված է համատարած կրաշերտով, որի վրա ժամանակին կանգնած է եղել երկրորդ հարկը` աղոթասրահը: Ըստ վերակազմության` երկրորդ հարկաբաժինը ձգված համաչափություններով օժտված, երկթեք տանիքով, թաղածածկ, արևելքում կիսաշրջանաձև աբսիդով մի աղոթարան է եղել:                                                                 
1973-1974թթ-ին կատարվել են պեղումներ:                                    
Գ. ՍԱՍՈՒՆԻԿ
Ս. ԳՐԻԳՈՐ ԵԿԵՂԵՑԻ

Սասունիկ գյուղի Ս. Գրիգոր եկեղեցին կառուցված է կարմրավարդագույն տուֆի մաքրատաշ, բավականին մեծադիր քարերից: Հուշարձանի արևելք-արևմուտք առանցքով դեպի հարավ ընկած հատվածը կրկնել է հյուսիսայինի հատակագծային պատկերը: Արևմտյան խաչաթևի արևմտյան պատի ստորին մասում պահպանվել է երեսապատման մի քար, որի հարավային կողը տաշված է: Կենտրոնագմբեթ փոքր հուշարձաններում մուտքի բացվածքի երկու կողմերում մեծ մասամբ երկուական որմնասյուն է դրվում: Սասունիկի հուշարձանի մուտքը ևս հավանաբար այդպիսի որմնասյուներ է ունեցել, և քարը տաշված է՝ որմնասյունը պատի շարվածքի մեջ ագուցելու նկատառումով: Հյուսիսային խաչաթևի կենտրոնում առկա բացվածքի ստորին մասում պահպանվել է մի քար, որի արևմտահայաց երեսը սրբատաշ է: Այս հանգամանքը հաստատում է, որ կառույցը մուտք է ունեցել նաև հյուսիսային կողմից:
Հատակագծային հորինվածքով և համաչափություններով Սասունիկի հուշարձանը ստորին մասով առնչվում է Կոշի Ս. Ստեփանոս եկեղեցու հետ (VII դ.):
Այս առնչությունները հիմք են տալիս Սասունիկ գյուղի եկեղեցին համարել VII դարի հուշարձան:                                       
Գ. ՈՒՋԱՆ
ԽՈՆԱՐՀՎԱԾ ԵԿԵՂԵՑԻՆԵՐ

Ուջան գյուղում և շրջակայքում գտնվում է հարթաքանդակներով քարանձավ, որը եղել է նախնադարյան մարդու բնակավայրի կիկլոպյան ամրոցը, որը պատկանում է մ.թ.ա. II-I հազարամյակի վերջին և զբաղեցնում է 100 հա տարածություն: Բարձրության վրա գտնվում է միջնաբերդը՝ հեթանոսական տաճարի ավերակներով: Միջնաբերդը և բնակատեղին իրար է կապում բազալտե քարերից կառուցված 150մ-ոց ճանապարհը: Որպես ավերակներ մեզ են հասել եկեղեցիներ, որոնք կառուցված են եղել V-XII դդ-ում:

ՆՈՐ ԵԴԵՍԻԱ
Ս. ԱՍՏՎԱԾԱԾԻՆ ԵԿԵՂԵՑԻ

Պատմական Եդեսիայի Ուրֆա քաղաքում կանգուն էր Սբ. Աստվածածին եկեղեցին, որ այլևս չկա: Հայոց հողի վրա հիմնվեց Նոր Եդեսիա բնակատեղին: Տարիներ հետո Մեծ Եղեռնից մազապուրծ ամբողջ աշխարհում սփռված Եդեսիացի հայերը որոշեցին ի հիշատակ պատմական Եդեսիայի Ուրֆա քաղաքում գտնվող Սբ. Աստվածածին եկեղեցու նմանատիպ եկեղեցի կառուցել Նոր Եդեսիայում:
1997 թվականին տեղի ունեցավ եկեղեցու հիմնօրհնեքը, իսկ 1999թ. նա իր հյուրընկալ դռները բացեց Նոր Եդեսիայի հավատացյալ հոտի առաջ:                                                          
Գ. ԱԳԱՐԱԿ
Սբ. ԱՍՏՎԱԾԱԾԻՆ

Ագարակ գյուղի Սբ. Աստվածածին եկեղեցին (որ վերագրում են 7-րդ դար) ավերակ է: Շրջակայքում կան տարբեր ժամանակների ավերակներ:
Եկեղեցին վատ է պահպանվել և մեզ է հասել ավերված վիճակում:                                                                                 
Սբ. ՍՏԵՓԱՆՈՍ ՆԱԽԱՎԿԱ ԵԿԵՂԵՑԻ
Բավականին լավ պահպանված այս կառույցը, եթե նկատի չառնենք խաչաթևերի թափված տանիքները, մեզ է հասել առանց որևէ էական վերանորոգման: Հետագա վերանորոգման արդյունք է միայն գմբեթի քարե սալերով ծածկը: Հուշարձանը կառուցված է սրբատաշ տուֆից: Արևելյան ճակատը պատկերող լուսանկարում պատերի վրա պարզորոշ երևում են հայատառ և երկրաչափական նշանագրեր:
Հատակագծում կիսաշրջանաձև հենախորշերը միմյանց հպվում են երեք քառորդ հատվածում՝ շրջանաձև սյուներով, որոնց վրա հանգչում են գմբեթակիր կամարները: Անցումը գմբեթատակ քառակուսուց դեպի գմբեթի շրջանաձև հիմք իրականացված է գմբեթակիր կամարները պարփակող քառակուսու անկյուններում տեղադրված չորս մեծ և թմբուկի վերին շարքում զետեղված ութ փոքր տրոմպներով: Գմբեթն ունի ճառագայթաձև, սկավառակներով ավարտվող կողեր: Արևելյան խաչաթևի երկու կողմերում տեղադրված են հատակագծում սեղանաձև, առանց խորանների մեկական սենյակներ, որոնց մուտքերը հարավային և հյուսիսային խաչաթևերից են: Հուշարձանն ունի երկու մուտք՝ արևմտյան և հյուսիսային հենախորշերում: Հիմնական ծավալը լուսավորվում է մուտքերի վերին մասում տեղադրված երկու, թմբուկի չորս և մուտքերի հանդիպակաց խաչաթևերի վրա բացված երեքական լուսամուտներով: Արևելահայաց մեկական լուսամուտներով էլ լուսավորվում են օժանդակ սենյակները:
Արտաքինից հնգանիստ խաչաթևերով կազմված հիմնական ծավալի վրա բարձրանում է շինության երկրորդ հարկաբաժինը՝ ութանիստ թմբուկով գմբեթը: Հիմնական ծավալը, թմբուկը, ինչպես նաև օժանդակ սենյակները պսակված են պայտաձև կամարիկներով մշակված քիվով: Մշակված են նաև լուսամուտների երեսակալները՝ կամարների, բուսական ու երկրաչափական զարդամոտիվներով:
Ըստ Թ. Թորոմանյանի ՙհնագույն եկեղեցին... 5-7-րդ դարերին պատկանելու հավանականություն է տալիս՚: Անրադառնալով խորանի երեքական լուսամուտների առկայության փաստին, Ա. Երեմյանը Ագարակի եկեղեցու կառուցման ժամանակը համարում է 632-698թթ.:
Հուշարձանի համեմատական քննությունը գմբեթավոր փոքր կառույցների հետ, նրա առանձին մանրամասների ձևն ու մշակումը, ինչպես նաև բուսական և երկրաչափական զարդամոտիվների միատեղ կիրառումը հիմք են տալիս ենթադրելու, որ Ագարակի Ս. Ստեփանոս Նախավկա եկեղեցին կառուցվել է VII դարի վերջին:                                                      
Գ. ԱՎԱՆ 
ԿԱԹՈՂԻԿԵ ԵԿԵՂԵՑԻ

Ավան գյուղը գտնվում է Աշտարակի շրջանում, Արագածի հարավային լանջերին, Աշտարակ քաղաքից 15 կմ հյուսիս-արևմուտք: Ավանից հարավ գտնվում է հին ավերված բնակավայր Ավանը: Ավանի տարածքում հայտնաբերվել են նախնադարյան ժամանակների նյութեր, կիկլոպյան ամրոցի ավերակներ, դամբարաններ: Միջնադարյան հնություններից է ավերված բազելիկ եկեղեցին (5-րդ դ.)՝ կառուցված սև և կարմիր սրբատաշ տուֆով: Ղ. Ալիշանը Ավանի հետ է նույնացնում Կոշի Ս. Ստեփանոս եկեղեցու արձանագրության մեջ հիշատակվող Ավանը:                                                           
ԾԱՂԿԵՎԱՆՔ
Ծաղկեվանք - Ավերակ գյուղ Երևանի նահանգի Էջմիածնի գավառում, Քասաղ գետի աջ կողմում: Ղևոնդ Ալիշանը այս գյուղի ավերակները հնարավոր է համարում տեղադրել Արայի կեռան ստորոտներում՝ անունը կապելով Սիմեոն Երևանցու հիշատակաց Ծաղկեվանք վանքի (ուխտատեղի) անվան հետ, նկատի ունենալով, որ վերջինս նույնպես գտնվում է Արայի լեռան մոտ:
Հայտնի չէ թե երբ և ինչ ավանդությունից ելնելով ժողովուրդը վանքում գտնվող գերեզմանը կապում է Ս. Վառվառա կույսի հետ, հավատալով որ ուխտատեղին ունի մեծ զորություն, իսկ ժայռից կաթկթող ջրերը ունեն բուժիչ զորություն այն հավատով ընդունողների համար:                                                                     
ԹՈՒԽ ՄԱՆՈՒԿ
Հայաստանում տարածված սրբավայր-ուխտատեղիներ: Գերեզմանաձև կամ միանավ, թաղածածկ, արևելյան խորանով մատուռանման շինություններ՝ կառուցված մեծ մասամբ բարձունքի վրա կամ ջրերի ակունքի մոտ: Համարվում են սուրբ և բուժիչ, ունեն ուխտագնացության օրեր: Կա տեսակետ, որ Թուխ Մանուկ սրբավայրերը կապված են հեթանոս, Հայաստանում հերոս նախնիների՝ ՙԹուխ Մանուկների՚ պաշտամունքի հետ, որով դաստիարկվել են միություններում համախմբված պատանիները: Հայ իրականության մեջ երիտասարտ միությունները կամ ՙԿտրիճավորաց եղբայրությունները՚ փոփոխելով՝ հարատևել են և պապհանվել միջնադարում: Քրիստոնեությունը աշխատել է Թուխ Մանուկի պաշտամունքը վերաիմաստավորել. օրինակ` XIII դ. Հովհաննես Երզնկացին, ցանկանալով Երզնկայի ՙԵրիտասարդական եղբայրությանը՚ քրիստոնեական կերպարանք տալ, նրա համար հատուկ կանոններ ու ճառեր է գրել: Թուխ Մանուկի պաշտամունքը միաձուլվել է նաև Երից Մանկանց, Քառասուն Մանկանց և, ընդհանրապես, Մանկանց պաշտամունքի հետ:
                                                                                                                  

Աշտարակի տարածաշրջանի եկեղեցիներ /մաս առաջին/

Մանրամասն ↓

Ք. ԱՇՏԱՐԱԿ
ԾԻՐԱՆԱՎՈՐ Սբ. ԱՍՏՎԱԾԱԾԻՆ ԵԿԵՂԵՑԻ                 

Աշտարակ քաղաքի արևելյան եզրի գետամերձ ժայռի պռնկին, առեղծվածային խորհրդատվությամբ մեկնված է Ծիրանավոր Ս. Աստվածածին եկեղեցին, որը վաղ քրիստոնեական շրջանի հայկական ճարտարապետության լավագույն հուշարձաններից է և կառուցվել է V դ., եռանավ բազիլիկաների ոճով:
18-րդ դ. եկեղեցին ամրացնելու նպատակով կառուցվել են նրա արտաքին կրկնապատերը: Տեղացիները Ծիրանավոր Ս. Աստվածածին եկեղեցին ու շրջակայքը անվանում են ՙԲերդաթաղ՚:
Հավանաբար այն եղել է հեթանոսական մեհյան, որը նախ վերափոխվել է եկեղեցու, այնուհետև հիմնկան վերակառուցման է ենթարկվել V-րդ դարում, որի ընթացքում փայտե լայնանիստ ծածկը փոխարինվել է քարե թաղով: Այդ ընթացքում սրբարանն ստացել է եռանավ հորինվածք, որի գոգավոր թաղը փաթաթվել է երկայնական ու արևմտյան պատերի և վեց հզոր մույթերը ամրակցող կամարների վրա, իսկ արտաքինից ստացել է բրգաձև ճակտոնով քառալանջ կերպար, պայտաձև աբսիդի հետ հալվել են կողային ուղղանկյուն խորանները, փոքրացվել է հարավային մուտքը, դրվել է քարե դուռ:
V դարում բացվել է արևմտյան ճակատի զույգ լուսամուտը՝ պարուրված թռչնաքանդակներով, ավելացվել են մույթերը, ատամնաշար քիվը:
Հուշարձանը եռանավ բազիլիկա է՝ արևելյան զույգ ավանդատներով, որոնք աբսիդի հետ միասին պարփակված են կառուցվածքի արևելյան ուղղաձիգ պատով: Ծիրանավոր Սբ. Աստվածածին եկեղեցու կրկնապատերը եզակի դեպք չէ և հանդիպում է Փարպիի ու Աշնակի (Թալին) IV-Vդարերի բազիլիկ եկեղեցիներում ևս: Ծիրանավոր Սբ. Աստվածածին եկեղեցու որմերին դիմհարած զրահը հանելուց հետո բացվեց Գագիկ թագավորի 1013թ. արձանագրությունը, որով մեկընդմիշտ հաստատվեց, որ այդ ժամանակ կրկնապատը դեռևս դրված չի եղել: Փարպիի 1191թ. Զաքարյանների արձանագրությունից ու տեղադրությունից ենթադրվում է, որ բազիլիկան կրկնապատվել է այդ տարվա մոտերքում, իսկ Աշտարակի Ծիրանվոր Սբ. Աստվածածին եկեղեցու արտոնագիրը հուշում է, որ կրկնապատը դրել են Զաքարյանները՝ սելջուկների դեմ պայքարի տարիներին, պաշտպանական նկատառումով:
Ծիրանավոր Սբ. Աստվածածին եկեղեցին նախապես լինելով մեհյան, ապա` ծխական եկեղեցի ու պաշտպանական կետ, մշտապես վայելել է ժողովրդի հոգածությունը: Սակայն XIX դ. ավերվել է և այլևս չի վերականգնվել:                                          
ԿԱՐՄՐԱՎՈՐ Սբ. ԱՍՏՎԱԾԱԾԻՆ ԵԿԵՂԵՑԻ
Արվեստը զորեղ է պարզությամբ, գաղափարական ու գեղագիտական նպատակամետությամբ, գտնված անթերի համաչափություններով, կերպարային լուծումներով: Հենց այսպիսին է Կարմրավոր Սբ. Աստվածածին կենտրոնագմբեթ եկեղեցին, որն ունի խաչաձև հատակագիծ (VII դ.):
Կարմրավոր Սբ. Աստվածածին եկեղեցին գտնվում է Աշտարակ քաղաքում: Այն կղմինդրե ծածկով պահպանված հայկական հնագույն շինություն է, ունի արձանագրություններ::
Եկեղեցին նորոգվել է քանիցս, առնվազն XIII դ. սկսած: Նկատելի է 1447 թ. Վարդան եպիսկոպոսի միջամտությունը հարավային պատի ճակտոնում: Թվում է, վերանորոգումներ են արվել նաև ժողովարանի կցման ժամանակ, և գուցե այս ընթացքում էլ դրվել է տգեղ, չափերով, ձևով, մշակմամբ մնացյալ մանրամասներին աններդաշնակ խնձորակը: Կարմրադեղինով ներկված նախնական գլանաձև խնձորակի կես մասը գտնվել է շրջապատի գերեզմանոցը մաքրելիս,  որն այժմ փոխադրված է եկեղեցու մեջ: Մասնակի նորոգչության ու բարեկարգման փորձեր են արվել 1950, 1970-ական թվականներին: Գրեթե հիմնովին վերաշինվել են պարիսպները: 

Ինչ-որ չափով տուժել է գեղագիտական ոգին երկու լանջերի ծածկերը քարով փոխարինելու, XV դ. կարկատանների, անմշակ քիվերի ու անճոռնի խնձորափականի հետևանքով: 

2004թ-ն բարերարությամբ Հովհաննես և Շուշանիկ Մկրյանների (ԱՄՆ Ֆիլադելֆիա) վերանորոգվեց եկեղեցու կղմինդրյա տանիքը, հատակները, պատուհանները, ամրակայվեց եկեղեցու պատերը: Վերակառուցվեց Սբ.Խորանը և Սբ. Սեղանը: Արևելյան մասում կառուցվեց բացօդյա թանգարան: բարեկարգվեց եկեղեցու ողջ տարածքը և կանգնեցվեց հուշաղբյուր: Խաչվերացի տոնին` սեպտեմբեր 12-ին, եկեղեցին վերաօծվեց և կրկին իր դռները բացեց հավատացյալ հայորդիների առջև: Ծրագրվում է եկեղեցուն կից կառուցել երիցատուն: Եկեղեցին հովանավորվում է բարերարի կողմից գրված հատուկ կտակով:

Սբ. ՄԱՐԻԱՆԵ ԵԿԵՂԵՑԻ

Սբ. Մարիանե (Մարինե) եկեղեցին գտնվում է Աշտարակ քաղաքի կենտրոնում, ՙգմբեթավոր սրահների՚ տիպի շենք է, կառուցվել է 1281թ. Գրիգոր Վարդապետի առաջնորդության շրջանում  ունեցել է քարե բարձր պարիսպներ: Հենց այդ տարեթիվն է կրում եկեղեցու առաջին նվիրատվական արձանագրությունը՝ գրված Սահակ երեցի դուստր Թագուհու անունից՝ ՙի շինութեան Սուրբ եկեղեցոյս… ի Սուրբ Մարիանէս՚: Ավելի ուշ Սբ. Մարիանեն վերածվել է ծխական եկեղեցու: 1839 թ.  Աշտարակցի Գևորգ Փարվանյանը ՙփոքրիկ զանգակատուն՚ է կառուցել:  Նույն շրջանում եկեղեցու արևմտյան կողմում կառուցվել է ՙժողովրդանոց՚: 20-րդ դարի սկզբին աշտարակցիները որոշել են վերջինիս տեղում կառուցել մի նոր եկեղեցի, որի համար արևելյան կողմում գտնվող հին եկեղեցին պիտի ծառայեր իբրև սեղան և դաս, բայց չեն կարողացել գործը ավարտին հասցնել: 

Խորհրդային առաջին տարիներին եկեղեցում եղած ձեռագրերը ոչնչացումից փրկելու նպատակով աշտարակցիներից մեկը դրանք թաղել է հողի տակ: Որոշ ժամանակ անց այդ մասին իմանալով` Ե. Շահազիզը դիմել է լուսժողկոմին և խնդրել, որ ձեռագրերը տեղափոխվեն Սբ. Էջմիածնի մատենադարան: Այդպես էլ արվել է և բարեբախտաբար XV-XVII դարերի հնություն ունեցող արժեքավոր մատյանները փրկվել են: 

ՍՊԻՏԱԿԱՎՈՐ Սբ. ԱՍՏՎԱԾԱԾԻՆ ԵԿԵՂԵՑԻ

Սպիտակավոր Սբ. Աստվածածին եկեղեցին (XIII-XIV դդ.) քառանկյուն հատակագծով, թաղակապ  ծածկով կառույց է և գտնվում է Աշտարակ քաղաքի ՙԲերդաթաղում՚` քարաժայռի գագաթին` խոնարհված վիճակում:                                 

Եկեղեցին շարված է դեղնածիրանագույն վառ քարերով: Աշտարակում ոչինչ այնքան աշտարակյան չէ, որքան ծիրանագույն Սպիտակավորը: Այս դեպքում ինչո՞ւ է եկեղեցին Սպիտակավոր կոչվել, չէ՞ որ Աշտարակի հուշարձաններից միայն Սպիտակավորն է դեղնակարմրաերանգ և արժանի՝ Ծիրանավոր կոչմանը: Կարծում եմ, այն պարզ պատճառով, որ այդ անվանումը տրված է եղել ավելի հնածնունդ մի այլ եկեղեցու, և վերջինիս բաժին հասավ աստվածամորը վերագրվող մի այլ՝ Սպիտակավոր մակդիրը՝ այդտեղ պահվող համագույն սրբության պատճառով: 

Մարիամ աստվածամոր անվանակիր Սպիտակավոր Սբ. Աստվածածին փոքր եկեղեցին կանգնեցված է քաղաքի հարավ-արևելյան ժայռապռնկին: Ասես, այն հին բերդի աշտարակ դիտակետն է՝ ձեռքը մեկնած Սբ. Սարգիս եկեղեցուն, որն անթարթ հսկում է դիմացի լանջով կամուրջ իջնող ու բերդաթաղ ելնող կեռմաններով ճանապարհը: 

Չնայած գիտական մտքի երերումներին` եկեղեցին կառուցվել է առնվազն XIII դ. սկզբներին,,  ունեցել է գմբեթակիր հորինվածք, որի հավանական վկայությունը բեմագոգը գոտկող կամարից դեպի ետ, արևմուտք ձգվող կամարաշարքի մնացորդն է, որի կոնստրուկտիվ համակարգի վրա բարձրացել է թմբուկը: 

Եկեղեցու արևմտյան որմի կիսաեղծ արձանագրություններից մեկը, որը դատելով տառաձևերից, պետք է փորագրված լինի ամենաուշը XIV դ. առաջին կեսին, հաղորդում է, թե ոմն Մկրտիչ միակեց նորոգել է շինությունը: 

Մեզ հայտնի է, որ Սպիտակավոր Սբ. Աստվածածին եկեղեցին ունի նաև Ամենափրկիչ  անվանումը:

Սբ. ՍԱՐԳԻՍ ԵԿԵՂԵՑԻ

Սբ. Սարգիս եկեղեցին գտնվում է Աշտարակ քաղաքում, Քասախ գետի ձախափնյա ժայռեղեն դարավանդին: 

Կառուցվել է XIII դ. Կամսարականների կողմից: 

Ս. Սարգիս եկեղեցին փոքրածավալ, քառանկյուն հատակագծով, վերձիգ հորինվածքով գմբեթավոր շինություն է: Հուշարձանապատկան քարերը ոչնչացվել են: Վերակառուցվել է նախնական կերպարով:
Ս. Սարգիս եկեղեցին ավերվել է 1679, 1827 թթ., երկրաշարժերից: 
Հիմնովին վերականգնվել է 1986 թվականին:                              
ԱՐՏԱՇԱՎԱՆ
Սբ.  ԱՄԵՆԱՓՐԿԻՉ  ԵԿԵՂԵՑԻ
Սբ. Ամենափրկիչ եկեղեցին գտնվում է Արտաշավան գյուղից մոտ կես կմ արևելք, ձորամեջ հարթ տարածության վրա: Այն խաչաձև գմբեթավոր եկեղեցի է (VII դ.):
Արևմտյան և հարավային խաչաթևերից գրեթե ոչինչ չի պահպանվել: Ավերված են նաև գմբեթատակ քառակուսու հարավային անկյունը, թմբուկի  հարավային ու հարավ արևմտյան նիստերը, գմբեթի մեկ երրորդը: Պատերի կանոնավար շարվածքը կարմրավուն սրբատաշ տուֆից է, իսկ սալահատակը՝ մեծադիր բազալտի քարերից: Ներսում խաչաթևերը հպվում են միմյանց հատվածքում ուղղանկյուն որմնասյուներով: Գմբեթատակ հիմքից թմբուկ անցումը իրականացվել է տրոմպային համակարգով: 
Եկեղեցու հարդարանքը զուսպ է եղել: Այդ են վկայում զարդանախշերից զերծ, պարզ տրամատ ունեցող քիվերն ու  երեսակալները:
Ելնելով կառույցի ճարտարապետական առանձնահատկություններից, Յու. Յարալովը շինությունը թվագրում է VII դարով: Հուշարձանի համեմատական քննությունը հատկապես փոքր գմբեթավորների հետ ցույց է տալիս, որ Արտաշավանի Սբ. Ամենափրկիչ եկեղեցին ավելի սերտորեն  առնչվում է VII դարի երկրորդ կեսի կառուցվածքների հետ: Դրա ապացույցներից մեկը խաչաթևերի արտաքին անկյունների լուծումն է, որը բնորոշ է հենց այդ ժամանակաշրջանում կառուցված Փարպիի, Քարաշամբի, Այլաբերի և Ծպնիի եկեղեցիներին: Սրանց մեջ Արտաշավանի կառույցը միակն է, ուր պահպանվել է հարավ-արևելյան անկյունը՝ մինչև գմբեթ: Այս առումով եկեղեցին առանձնակի արժեք է ստանում, քանի որ հնարավորություն է ընձեռում վերականգնելու վերը նշված կառույցների ծավալային հորինվածքների պատկերը՝ կախված խաչաթևերի հանդիպման արտաքին անկյունների լուծումներից. այն է՝ գմբեթատակ քառակուսու արտաքին կողերի լայնությունը ավելի մեծ է եղել համապատասխան խաչաթևերի լայնությունից: Արտաշավանի Սբ. Ամենափրկիչ եկեղեցու քիվը չի պահպանվել, սակայն ակնհայտ է, որ Քարաշամբի կառույցում պահպանված քիվի  նման, ձգվելով խաչաթևի վրայով, այն երիզել է նաև թեքադիր պատի հատվածը: Նշենք նաև, որ գմբեթատակ քառակուսու անկյան հեռավորությունը թեքադիր պատի հարթությունից հավասար է քիվի դուրս ընկած տրամատված հատվածին:          
Սբ. ԹԱԴԵՈՍ  ԱՌԱՔՅԱԼ ԵԿԵՂԵՑԻ
Արտաշավան գյուղում են գտնվում Սբ. Թադեոս Առաքյալ եկեղեցու՝ XIII դ., և XIX դ. կառուցված մեկ այլ եկեղեցու ավերակները: 
Կա նաև մի փոքրիկ մատուռի մնացորդ, որ XII-XIII դարերի շինություն է համարվում:                                                               
ԱՐՈՒՃ
(XVIII դարից մինչև 1970-ը՝ Թալիշ), Աշտարակի շրջան, Արագածի հարավային ստորոտին, շրջկենտրոնից 23կմ արևմուտք: Արուճը հնագույն բնակավայր է: V դ. եղել է արքունի զորքերի ձմեռային կայան, իսկ հայոց կառավարիչ Գրիգոր Մամիկոնյանը (661-682) դարձրել է աթոռանիստ:        
Սբ.  ԳՐԻԳՈՐ  ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ  ԵԿԵՂԵՑԻ
Արաուճի Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին կառուցել է տվել իշխան Գրիգոր Մամիկոնյանը կնոջ՝ Հեղինեի հետ: Արձանագրության համաձայն, եկեղեցու շինարարությունը սկսվել է 662 թ.-ին, ըստ մատենագրական վկայությունների՝ ավարտվել 666 թ.-ին, օծել է Հայոց կաթողիկոս Անաստաս Ա Ակոռեցին (661-667): Մինչև Ս. Գրիգոր եկեղեցու հիմնադրումն Արուճում գոյություն է ունեցել մեկ այլ եկեղեցի, որի քահանա Գիորգոսը մասնակցել է Դվինի Գ եկեղեցական ժողովին (609): Հավանաբար դա այն բազիլիկ կառույցն է, որը գտնվում է եկեղեցու հարավ-արևելյան կողմում և հետագա վերակառուցման հետևանքով վերածվել է, ըստ ուսումնասիրողների, աշխարհիկ շինության: 
Արուճի  Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ տաճարը հայակական ճարտարապետության նշանավոր կոթողներից է: Շինարարական արձանագրության և մատենագրական վկայությունների (Ղևոնդ, Հովհաննես Դրասխանակերտցի, Ստեփանոս Տարոնեցի) համաձայն կառուցել է Գրիգոր Մամիկոնյանը VIIդ. 60-ական թվականներին: Գմբեթավոր դահլիճը հորինվածքի հայկական խոշոր (16.95մ-34.6մ) հուշարձան է: Աչքի է ընկնում հանդիսավոր, ամբողջական ներքին տարածությամբ պսակված որմնամույթերին ու առագաստներին հենվող գմբեթով: Մուտքերը հարավային, արևմտյան և հյուսիսային կողմերից են: Արևելյան ճակատը ջլատում է 2 խոր կտրվածքում եռանկյունաձև խորշեր: Քիվերի զարդաքանդակը ինչպես Զվարթնոցում հյուսածո է: Տաճարը ներսից սվաղված է և պատած VIIդ.  որմնանկարներով (այժմ՝ խիստ վնասված), որոնք ներկայացնում են Համբարձման տեսարանը: Ավագ խորանի գմբեթարդում, մոտ 7մ բարձրությամբ պատկերված է Քրիստոսը՝  ձախ ձեռքին  մագաղաթագալար: Պատվանդանը 2 մասի է բաժանում ականթի թփերից, վարդյակներից, պտուղներից (խաղող, նուռ և այլն) միահյուսված՝ մոտ 1մ լայնությամբ զարդագոտին, որ բոլորապատում է աբսիդը: Պատվանդանի տակ գրված է նկարչի անունը՝ Ստեփաննոս: Ներքևում՝ հյուսիսային կողմում, պատի վրա պատկերված է գրքերը ձեռքերին վեց առաքյալները, մյուս վեցը՝ հավանաբար պետք է, որ տեղադրված լինեին աբսիդի հակառակ կողմում: Մատենագրական աղբյուրներում հիշատակված պալատը, որ նույնպես կառուցել է Գրիգոր Մամիկոնյանը, տաճարի հարավ-արևելյան կողմում բացվել է 1948-51թթ. պեղումների ժամանակ: Վաղ միջնադարի  ճարտարապետության այս հուշարձանախումբը բաղկացած է 2 առանձին շենքերից, որոնցից մեկը սյունազարդ է իր հատակագծով ու մանրամասներով (սյուներ, խարիսխներ, խոյակներ) և նման է Դվինի կաթողիկոսարանին: Երկրորդ շենքը գտնվում է առաջինից արևելք: Արուճում պահպանվել են նաև բրոնզի դարի դամբարանների, հին ամրոցի, քարավանատան (XIIIդ., մասնակի վերանորոգումը՝ 1946-1948թթ.) և այլ հուշարձանների մնացորդներ:
Բազիլիկ  կառույց
Բազելիկ կառույցը գտնվում է Արուճի Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ տաճարից 47մ հարավ-արևելք, Վանքաձորի եզրից մի փոքր ետ: Այն ներքուստ 18,7x10,6մ մեծությամբ եռանավ բազիլիկ շինություն է, ձգված արևմուտքից արևելք: Ունի երկաստիճան գետնախարիսխ: Կառույցն սկզբում ունեցել է երկու մուտք՝ արևմուտքից և հյուսիսից: Հետագայում շենքի վերակառուցման ժամանակ, մուտք է բացվել նաև արևելքից: Գլխավոր մուտքը արևմտյանն է, 2,11 մ լայնությամբ, որը չի համընկնում շենքի երկայնական առանցքին: Հյուսիսային պատի մուտքն ավելի փոքր է, լայնությունը՝ 1,32 մ: Կիսականգուն վիճակում պահպանվել են շինության բոլոր չորս պատերը, որոնք արևելյան կողմում շուրջ 3մ բարձրություն ունեն: Պատերի ներսի և դրսի շարվածքը զգալիորեն տարբեր է, արտաքինից օգտագործված են համեմատաբար մեծ չափերի սրբատաշ քարեր, որոնց մեջ երբեմն աչքի են ընկնում հատկապես խոշորները: Դրանցից մեկը արևմտյան պատի մեջ է, մյուսը տեղադրված է հյուսիսային պատի մեջ, դռնից դեպի աջ, ունի  3,5 X 0,7մ մեծություն: 
Բազիլիկ կառույցի ներսում, շուրջ երկու մետր բարձրությամբ պահպանվել են երկու շարքով տեղադրված չորս մույթեր: Դրանք հատակագծում խաչաթև են: Մույթերով կազմված երկու կողային նավերը 2մ, իսկ միջին նավը 5մ լայնություն ունեն: Մույթերի հանդիպակաց պատերին կան որմնամույթեր, որոնք ինչպես և մույթերը, բարձրանում են երիզավոր խարիսխների վրա: Կառույցի հատակը կրկնակի սալահատակ է ունեցել և թաղակապ ծածկ: 
Եթե բազելիկը կառուցված լիներ Գրիգոր Մամիկոնյանի օրոք, ապա նրա քարերի վրա (ինչպես Սբ. Գրիգոր տաճարում, բուն պալատում և VII դարի բազմաթիվ այլ կառույցներում) պահպանված կլինեին վարպետների նշանները, որպիսիք բազիլիկ կառույցի քարերի վրա բոլորովին չկան: Կարելի է ենթադրել, որ այս կառույցը եղել է Արուճի հին բազելիկ եկեղեցին:                                                                                     
ԲՅՈՒՐԱԿԱՆ
Այժմ գյուղն ունի երկու եկեղեցի՝ Ս.Հովհաննես, որ գտնվում է գյուղի մեջ (900-931 թթ) և Արտավասիկ (Արտավազիկ, 898-914թթ), որ գտնվում է գյուղի արևելյան ծայրամասում: Ըստ 1428 թ մի ձեռագիր Բ-ում եղել է նաև Ս. Նշան անունով եկեղեցի, որը հավանաբար գտնվել է ամրոցում և անհետ կործանվել է: Արտավասիկը, որ կոչվել է Հովհաննես Ս. Աստվածածին, սրբատաշ կարմիր քարից շինված ճարտարապետական հետաքրքիր կոթող է:                                
  Սբ. ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ  ԵԿԵՂԵՑԻ
Բյուրականի ճարտարապետական  հուշարձաններից է Սբ. Հովհաննես թաղածածկ դահլիճ տիպի եկեղեցին (9մ X 21,5մ)  հատակագծային  չափերով,  կառուցվել է X դարում: Զուսպ ճակատները մշակված են  պսակազարդ բոլորաձև և երկարավուն  լուսամուտներով, որոնցից պահպանվել են մի քանիսը: Արևելյան ճակատը  մշակված է խոյավոր  որմնասյուներով: 
 Դեկորատիվ  հարդարանքով համեմատաբար հարուստ է  ինտերիերը, ուր լուսամուտները պսակված են երեսակալներով, որմնասյուները՝ հունական քանդակազարդ խոյակներով: Արևելյան մասում, կողմնային երկու ավանդատներով թաղածածկ աբսիդ է և խորքում ունի ճոխ երեսակալով եզերված խորշ: Աղոթասրահը երկու զույգ  հզոր որմնասյուներով  բաժանված է երեք մասի: 
Ուշ միջնադարում վերանորոգվել են թաղածածկը և ավանդատները, հյուսիսից և արևմուտքից կրկնակի պատեր են կառուցվել: 
Եկեղեցու 2 կողմերում եղել են մեկական մատուռ, որոնցից մեկում կատարել են եկեղեցական արարողություններ, բայց 1841թ. եկեղեցու քանդված թաղածածկի վերանորոգումից հետո  արարողությունները կատարվել են եկեղեցում:                    
Սբ. ԱՐՏԱՎԱՍԻԿ ԵԿԵՂԵՑԻ
Արտավասիկ, Արդավազիկ, Արդավասիկ, Արդավազդիկ, Արտավազիկ, Արտավազին Տիրամոր եկեղեցի: Եկեղեցի (մատուռ) Մեծ Հայքի Այրարատյան աշխարհի Արագածոտն գավառում: Գտնվում է ՀՀ Աշտարակի շրջանի Բյուրական գյուղից 1կմ արևելք, ձորամիջին: Կառուցվել է VII դ., գմբեթավոր, խաչաձև հատակագծով, սրբատաշ տուֆաքարից շարված փոքր, բայց ակնհաճո շինություն է: Առաջին անգամ վերանորոգվել է XII դ., երկրորդ անգամ՝ 1959-60 թթ: Եկեղեցին այժմ կիսախոնարհ վիճակում է: Նրանից արևելք կանգուն վիճակում մեզ է հասել մի կոթող-խաչքար: Ըստ ավանդության  այստեղ մահացած մի ճգնավոր մնում է անթաղ և հրեշատակը նրա համար տեղ է պատրաստում ասելով՝ ՙԱրդ ավասիկ, երթ և ամփոփեա զայն...՚ այստեղից էլ իբր եկեղեցին ստացել է իր Արտավասիկ անունը: Մի այլ ավանդության համաձայն, այն կառուցել է Արտավազդը, բայց փոքր լինելու պատճառով կոչվել է Արտավազդիկ:
Արտավասիկ կամ Արտավազիկ անվանված եկեղեցին հայ միջնադարյան եկեղեցական ճարտարապետության ինքնատիպ կառույցներից է: Այն չի հիշատակվում պատմական սկզբնաղբյուրներում, ցավոք տեղում չեն պահպանվել վիմագիր արձանագրություններ: 
 Արտավազիկ եկեղեցին պատկանում է միախորան փոքր եկեղեցիների խմբին, գմբեթավոր խաչաձև եկեղեցի է: Արևելյան խաչաթևը կիսաշրջանաձև է, մյուսները՝ ուղղանկյուն: Հյուսիս-արևելյան անկյունում ունի ոչ մեծ ավանդատուն: Գմբեթատակ քառակուսին տրոմպների միջոցով փոխանցվել է արտաքուստ ութանիստ թմբուկին: Արևմտյան խաչթևի տանիքին XIII դարում ավելացվել է սլացիկ  համաչափություններով զանգակատուն: Մնացած թևերի թաղածածկերը և գմբեթը փլված են: Հուշարձանի արևելյան կողմում կանգուն  է XIII դարի կաթող խաչքարը:  
 
 
ԿԱՐԲԻ
Կարբին ունեցել է մի քանի եկեղեցիներ՝ Ս. Աստվածածին (կառուցված՝ 1691-93թթ.), Ս. Կիրակի կամ Ս. Գևորգ (11-13-րդ դդ.), Ծիրանավոր, Թուխ Մանուկ, մենաստան կուսանոց: Մեզ են հասել Կարբիում գրված հայերեն մի քանի ձեռագրեր, որոնցից մեկը 13-րդ դ. է: Գյուղում և շրջակայքում են գտնվում ՙԶարգարենց ժամ՚ մատուռը, բերդատեղի, քարայրներ:                
 Սբ. ԱՍՏՎԱԾԱԾԻՆ ԵԿԵՂԵՑԻ
Կարբիի Սբ. Աստվածածին եկեղեցին գյուղի ամենանշանավոր եկեղեցին է՝ կանգուն Կարբի գյուղի կենտրոնական մասում: Կառուցվել է 1691-1693 թթ.-ին կարբեցի մեծահարուստ վաճառական Այվազի կողմից: Սբ. Աստվածածին եկեղեցին արտաքինից ուղղանկյուն հատակագծով եռանավ բազիլիկա է, երկթեք տանիքով, ներսից չորս կենտրոնական մույթերով, որոնց վրա հենվում են թաղակիր կամարները: Նրա արևելյան մասում կիսաշրջան խորանն է՝ բեմով, որի երկու կողմերում ավանդատներն են: Արևմտյան ճակատից բացվում է շքամուտքը՝ կարմիր տուֆից կերտված հյուսածո քանդակազարդ կամարով և պատերի մեջ ագուցված չորս խաչքարերով: Եկեղեցու հարավային ճակատում 2-րդ մուտքն է, որը և այժմ  օգտագործվում է: Պատի մեջ ագուցված են երեք խաչքարեր, իսկ վերին հատվածում շինարարական արձանագրությունն է: Բոլոր ճակատներից բացվում են ուղղանկյուն, փոքրիկ ու նեղ լուսամուտներ: Տանիքը սալածածկ է, որտեղ սյուների վրա հենվում է (սև ու գորշ) քանդակազարդ փոքրիկ գմբեթը: Եկեղեցին կառուցված է սև ու գորշ սրբատաշ տուֆից, կրաշաղախով: Եկեղեցու վարպետներից հիշատակվում է գրագիր Մարկոսը: 
Եկեղեցու արևելյան մասում կանգուն է զանգակատունը, կառուցված XIII դարում: Ենթադրվում է, որ զանգակատան արևելյան մասում եղել է եկեղեցի, որի կործանումից հետո կառուցվել է նորը՝ արևմտյան մասում եկեղեցին նույնպես պատկանել է XIII դարին (Առաջին հիշատակումը` 1278թ:. Եկեղեցին հիմնահատակ կործանվում է 1679թ-ի Արարատյան երկրաշարժից):
XVII դարում կառուցված եկեղեցին որոշակի վնասներ է կրել XVIII դարում թուրքերի, լեզգիների հարձակումներից՝ 1827, 1840թթ.-ի երկրաշարժերից, ինչպես նաև 1842թ.-ի սաստիկ հողմից:
Կարբիի միջնադարյան մյուս հուշարձաններից են՝ Ծիրանավոր, Թուխ Մանուկ, Սբ. Կիրակի կամ Սբ. Գևորգ եկեղեցիները (XI-XIII դդ.): Գյուղում պահպանվել են նաև ՙԶարգարենց ժամ՚ մատուռը, քարայրեր, բերդատեղի:   
ԿՈՇ
Կոշը հուշարձաններով հարուստ, պատմությամբ հայտնի բնակավայր է: Հնում կոչվում էր Կվաշ և մտնում էր Մեծ Հայքի Այրարատ աշխարհի Արագածոտն գավառի մեջ: Ըստ ավանդության՝ այստեղ բնակություն է հաստատել բիբլիական Քանանի որդի Քուշը, որի անվան աղավաղումից իբր առաջացել է Կվաշ անունը: Առաջին անգամ որպես բերդավան հիշատակում է Փավստոս Բուզանդը՝ 4-րդ դ. պատմական անցքերի նկարագրության ընթացքում: Մովսես Խորենացու վկայությամբ Կոշում ապրել է կուրացած Տիրանը  (339-345): Տիրանը խեղդամահ է արվել իր որդու՝ Արշակ 2-րդի հրամանով և թաղվել այս ավանում: Վարդան Արեվելցին բնակավայրը հիշատակում է Կոշ անունով և հավաստում, որ այստեղ են թաղվել հայոց Հուսիկ ու Դանիել կաթողիկոսները: 5-րդ դ. (Եղիշեի վկայությամբ) Վասակն ավերել է այս ավանը, որից հետո այն այլևս չի հիշվում պատմական կարևոր անցքերի շղթայում: Զաքարիա սարկավագը (17-րդ դ.) հիշում է Կվաշը և Վժանը՝ պարսկական պատերազմների կապակցությամբ: Սրա մոտ է գտնվել Կոշավանքը, որից Հյուսիս արևելյան լանջերին մնացել է Սբ. Ստեփանոս Նախավկայի եկեղեցին /7-րդ դար/՝ կառուցված սրբատաշ դեղնակարմրավուն տուֆից: Եկեղեցու շրջակայքում է գտնվում հին ավանը՝ իր ջրավազանով, մատուռներով և պաշտամունքի կառույցներով: 1172 թ.-ին այստեղ ընդօրինակվել է Եղիշեի պատմությունը: Եկեղեցուց արևելք պահպանվել է 10-րդ դարում կառուցված մատուռի հիմնապատերը, դեպի արևմուտք, 13-րդ դարի խաչքարերով հարուստ գերեզմանոցը: Այստեղ կա 1175 թ. խաչքար - մահարձան:                                                                  
Ս. ԳՐԻԳՈՐ ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ
Կոշ գյուղում  են գտնվում միանավ, թաղածածկ  Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին (կառուցված XIII դար) և Սբ. Գևորգ  եկեղեցին (XIX դար), որոնցից միայն կիսապատերն են մնում:
Գյուղի հարավային սահմանին խճուղու աջեզրին կանգնեցված է գեղաքանդակ, հոյաշեն խաչքար-հուշարձան (1195թ)՝ կառուցված կարմրավուն տուֆի սրբատաշ քարով և կրաշաղախով: Խաչքարն ունի ընդարձակ արձանագրություն, ըստ որի՝ այն նվիրված է Արագածոտնը սելջուկներից ազատագրելուն: Գյուղից հյուսիս, Արագած լեռան հարավային լանջի մի լեռնաբազկի վրա գտնվում են Կոշի ամրոցի (XIII դ.) ավերակները: Քառանկյուն հատակագծով, բազալտե հիմքի վրա բարձրացող կրաշաղախով շինված ամրոց է: Անկյուններում կանգնեցված են չորս կիսակլոր աշտարակներ: Ելնելով հատակագծի յուրահատկություններից Թ. Թորամանյանը ենթադրում է, որ սա ավելի վաղ շրջանի կառույց է: Այդ են հաստատում տեղում գտնված հելլենիստական ժամանակի կավանոթները:                                                                                
 Սբ.  ՍՏԵՓԱՆՈՍ  ՆԱԽԱՎԿԱ ԵԿԵՂԵՑԻ
Կոշ գյուղի հյուսիս-արևելյան  ձորալանջին կանգուն է Սբ. Ստեփանոս Նախավկա եկեղեցին (VIIդ), կառուցված դեղնակարմրավուն և դարչնագույն սրբատաշ տուֆից: Փոքր, խաչաձև գմբեթավոր հորինվածք է, արևելքից՝ կիսաշրջան, մյուս երեք կողմերից՝ ուղղանկյուն թևերով: Ավագ խորանի երկու կողմերին ավանդատներ են, որի  հարավային կողմն ունի գլանաձև, իսկ հյուսիսայինը՝ խաչվող թաղերով ծածկ: 
Գմբեթատակ քառակուսուց անցումը գմբեթի թմբուկին  իրականացված է տրոմատիկ միջոցով: Եկեղեցին ունի հարուստ դեկորատիվ հարդարանք: Ինտերիերը որմնազարդ է: Համեմատաբար լավ է պահպանվել Քրիստոսի փառաբանության պատկերը բեմի գմբեթարդում:                         
ՄՈՒՂՆԻ                                                                               Սբ. ԳԵՎՈՐԳ ԵԿԵՂԵՑԻ
Մուղնու Սբ. Գևորգ վանքը մեծ հռչակ է վայելում համաքրիստոնեական հանրահայտ սրբերից մեկի՝ Սուրբ Գևորգի այստեղ պահվող մասունքների շնորհիվ: Ուշ միջնադարում վանքն ապրել է նոր ծաղկման շրջան: Հնագույն եկեղեցու տեղում կառուցվել է այժմյան Սբ. Գևորգ եկեղեցին, որը XVII դարի հայ եկեղեցական ճարտարապետության ամենանշանակալից կառույցներից է: 
Մուղնու վանքը առաջին անգամ հիշատակվում է 1278 և 1280 թթ. ընդօրինակված երկու ձեռագրի հիշատակարաններում: 
Մուղնու վանքը ծաղկում է ապրել XVI դարում: 1632-1655թթ. վանահայր Մարտիրոս եպիսկոպոսը ամբողջովին քանդում է տեղի հին ու խարխուլ եկեղեցին և կառուցում նոր քառասյուն եկեղեցի՝ կից շինություններով ու պարսպով: Այդ եկեղեցին շատ կարճ կյանք է ունեցել, քանի որ շինված է եղել անմշակ քարով: Մարտիրոս եպիսկոպոսի եղբորորդի Հովհաննես վարդապետը (1609-1669), որը ժամանակի նշանավոր եկեղեցական գործիչներից էր, գրասեր և ուսումնասեր մարդ, հիմնովին քանդում է եկեղեցին և 1664-ին ժամանակի կաթողիկոս Հակոբ Ջուղայեցու (1655-1680) օժանդակությամբ ձեռնարկում է սրբատաշ քարերով նոր եկեղեցու կառուցումը: Շինարարությունը հանձնարարվում է Սահակ Հիզանցի ճարտարապետին և բարեհաջող կերպով ավարտին է հասնում 1670թ.: Արդյունքում վեր է խոյանում Մուղնու վանքի ներկայիս գեղակերտ Սբ. Գևորգ եկեղեցին: 
Սբ. Գևորգ եկեղեցին գտնվում է պարսպապատ վանական համալիրի կենտրոնում, իսկ պարիսպներին կից տեղադրված են մյուս շինությունները՝ հյուսիսարևելյան անկյունում՝ վանքի մուտքի մոտ՝ բնակելի սենյակները և սեղանատունը, հարավային պատին կից՝ պահեստը և հյուսիսարևմտյան կողմում`  պարսպի մոտ, աղբյուրը: 
Սբ. Գևորգ եկեղեցին քառամույթ գմբեթավոր բազիլիկ է, կառուցված սև և դեղնակարմիր սրբատաշ տուֆ քարով: Նրա արևմտյան կողմում բուն կառույցի հետ միաժամանակ կառուցվել է եռակամար նախասրահ, որի կենտրոնում 12 սյուներով զանգակատուն–ռոտոնդան է: Եկեղեցու ներքին տարածությունը երկու զույգ խաչաձև մույթերով բաժանվում է 3 նավի, որոնցից կենտրոնականը բավական լայն է: Կառույցի կենտրոնում մույթերին հենված կամարների վրա բարձրանում է գմբեթը, որն ունի հովհարաձև ծածկ: Թմբուկն արտաքինից հարդարված է դեղնակարմրավուն քարերի հինգ գոտիով, իսկ պատուհաններից վեր՝ չորս ավետարանիչների խորհրդանիշների (մարդ, եզ, առյուծ, արծիվ) քանդակներով: Ներքուստ գմբեթի վեղարի տակ, պատի մակերեսից փոքր ինչ դուրս եկած շարվածքով ստեղծված է մեծ խաչապատկեր,  որը ներկված է սպիտակ գույնով:
Եկեղեցու ներքին հարդարանքի բաղկացուցիչն են որմնանկարները, որոնք կառուցումից բավական ուշ՝ XIX դ. սկզբներին են նկարվել: Դրանց ներկագիր արձանագրություններից մեկում հիշատակվում է պատվիրատուի՝ Եզնիկ Կամսարականի անունը:
Եկեղեցու արտաքին հարդարանքում առաջնային տեղ է գրավում բազմագունությունը՝ սև և դեղնակարմրավուն տուֆ քարերի միջոցով կատարված շախմատաձև շարվածքը, որը կիրառված է բոլոր չորս ճակատներում, գմբեթի թմբուկի վրա՝ արտաքուստ և ներքուստ: Դրա շնորհիվ եկեղեցին թողնում է գունագեղ տպավորություն: Բազմագունության հմուտ օգտագործման շնորհիվ Մուղնու եկեղեցին առանձնահատուկ տեղ է գրավում ոչ միայն ուշ միջնադարյան, այլև միջնադարյան հայկական ճարտարապետության մեջ ընդհանրապես: 
Առանձնակի ճոխ քանդակային հարդարանք ունեն Մուղնու եկեղեցու արևմտյան և հարվային մուտքերը,  որոնք բազմաշերտ զարդաքանդակային արվեստի փայլուն նմուշներ են: 
Իր հորինվածքային լուծումով, շինարարական և հարդարանքի առանձնահատկություններով Մուղնու Սբ. Գևորգ եկեղեցին ուրույն տեղ է գրավում հայ եկեղեցական ճարտարապետության մեջ, հանդիսանալով նրա լավագույն ստեղծագործություններից մեկը: Եկեղեցու ներսում, հյուսիսային ավանդատանը եղած միակ տապանաքարի տակ, ըստ ավանդության պահվում են Սուրբ Գևորգի մասունքները: Աշտարակցիները 1893թ. դրանց համար հատուկ մարմարե տապանաքար են պատրաստել:
Վանքում պահվել են Սբ. Գևորգի աջի ՙոսկեզօծ և արծաթապատ՚ մասունքներ և  նրա ձեռագրերը: 
Մուղնու վանքը մեծ հռչակ է վայելել ոչ միայն որպես  ուխտավայր, այլ նաև որպես մշակութային կենտրոն: 
Վերջին շրջանում եկեղեցում  նորոգչական աշխատանքներ են կատարվել, բարեկարգվել է վանքի տարածքը: Տևական դադարից հետո Մուղնու Սբ. Գևորգ եկեղեցին  վերադառնում  է իր բուն կոչմանը՝ դառնալով գործող վանք: 
 
ԱՄԲԵՐԴ
Ամբերդ - միջնադարյան բերդաքաղաք և ամրոց: Կառուցվել է X դարի պատմական Արագածոտն գավառում` Բյուրական գյուղից 7 կմ հյուսիս, Արագած լեռան հարավային լանջին, Արքաշեն և Ամբերդ գետերի միացման տեղում՝ եռանկյունաձև հրվանդանի վրա: Ըստ Ն.Մ. Տոկարսկու դղյակը և պարսպի որոշ հատվածներ կառուցվել են VII դ. Կամսարականների օրոք: 
Xդ. ամրոցը պատկանում էր Պահլավունի իշխաններին և Բագրատունիների թագավորությանը:
XI դ. 70-ական թթ. սելջուկները գրավեցին այն և դարձրեցին զորակայան:
1196-ին Զաքարե ամիրսպասալարը  հայ-վրացական միացյալ զորաբանակով Ամբերդը ազատագրեց սելջուկներից: XIII դ. սկզբին Ամբերդը դարձավ Զաքարյանների գործակալ Վաչուտյանների վարչական կենտրոնը: 1236 թ-ին մոնղոլները գրավեցին և գրեթե հիմնովին ավերեցին Ամբերդը, բայց XIII դ. վերջին Վաչուտյանները վերակառուցեցին ամրոցը: Պահպանվել են Ամբերդի դղյակի և բերդապարիսպների ավերակները, եկեղեցին, բաղնիքը և մի քանի այլ կառույցներ: 
XIII դարի վերջին Վաչուտյանները դղյակի հյուսիս արևմտյան մասում ավելացրել են մի նոր մուտք և թշնամու առաջխաղացումը արգելակելու նպատակով Արխաղանի դարպասից հյուսիս կառուցել պարիսպ, որը կտրում անցնում է բերդն ամբողջ լայնությամբ: Արտաքուստ  անմատչելի ամրոց հիշեցնող եռահարկ դղյակը տեղադրվել է բերդաքաղաքի ամենաբարձր մասում և ընդգրկել  մոտ 1500 մ2 մակերես: XII-XIII  դդ. հյուսիսային կողմը լրացուցիչ ամրացվել է կիսաբոլոր բուրգերով հագեցված հզոր պարսպով: Բերդամեջ նայող դղյակի հարավային ճակատի վրա պահպանվել են վերին հարկերի լուսամուտների բացվածքները:                                     
ԱՄԲԵՐԴԻ ԵԿԵՂԵՑԻ
Ամբերդի եկեղեցին կառուցել է Վահրամ Պահլավունին՝ 1026 թ.: Դրսից՝ ուղղանկյուն, ներսից՝ խաչաձև հատակագծով կենտրոնագմբեթ կառուցվածք է: Առաջին եկեղեցիներից է, որոնք խաչ-թևերի չորս անկյուններում ունեն կրկնահարկ ավանդատներ: Հովհարաձև վեղարով ավարտվող, 12 նիստանի թմբուկը հենվում է ավանդատների անկյուններից բարձրացող կամարներին: Ծածկի ծանրությունը թեթևացնելու նպատակով, տանիքի տարբեր մասերում, լիցքի մեջ տեղադրվել են կավե թրծված կարասներ: Եկեղեցու արտաքին մասի ճարտարապետական լուծումը զուսպ է, համաչափությունները՝ ներդաշնակ:
 

Աշտարակի, Ապարանի, Թալինի տարածաշրջանների եկեղեցիներ

Ապարանի տարածաշրջանի եկեղեցիներ /մաս առաջին/

Մանրամասն ↓

 Ք.ԱՊԱՐԱՆ

ՔԱՍԱԽԻ ԲԱԶԻԼԻԿ ԵԿԵՂԵՑԻ, ՍԲ. ԽԱՉ (V դար)
Քասախի հռչակավոր բազիլիկ կամ Սբ. Խաչ եկեղեցին գտնվում է Ապարան քաղաքում: Այն V դարի կառույց է և կանգուն է մինչև այսօր: Ապարան անունը հավանաբար ծագում է հայերեն ապարանք բառից: Քասախի բազիլիկ եկեղեցին Ապարան ավանի զարդն է:
Այն հայկական ճարտարապետության հանգուցային կառույցներից և գլուխգործոցներից մեկն է:
Եկեղեցին ունի ուղղանկյուն հատակագիծ, կառուցված է արևելք-արևմուտք առանցքով, ներսից պայտաձև, արտաքինից՝ հնգանիստ բեմի աբսիդով: Կառույցը վեցամույթ եռանավ բազիլիկայի հորինվածքով կերտված ճարտարապետական հուշարձան է: Աղոթասրահի չափերն են 9,9X19,8 մ: Աղոթասրահի և աբսիդի բոլոր պատերը լավ պահպանվել ու ամբողջական վիճակում են, քանդված են եկեղեցու հյուսիսային կողմում եղած կից կառույցն ու դրան հյուսիսից կից միանավ եկեղեցին: Շինությունն ունի չորս մուտք, որոնցից երեքը շքամուտքով (մեկը՝ արևմտյան, երկուսը՝ հարավային ճակատում), իսկ չորորդը բացվում է դեպի հյուսիսային կից կառույցը: Պատուհանները գտնվում են աբսիդի, հարավային և արևմտյան ճակատների վրա: Հետաքրքիր լուծում ունեն հարավային ճակատի պատուհանները. դրանք երեքն են և տեղադրված են տարբեր բարձրությամբ:: Աբսիդի կողմի պատուհանը մեկ շարք ներքև է մեջտեղի և երկու շարք՝ վերջին պատուհանից: Արևմտյան ճակատում, կենտրոնական պատուհանի երկու կողմերում, գրեթե քիվերի տակ, թողնված են երկու փոքրիկ պատուհաններ, որոնք դրսից խորշի տպավորություն են թողնում: Բոլոր մեծ պատուհանների վերնամասում պայտաձև երկգոգավոր երեսակալներ են շինված: Նույն զարդամոտիվը աբսիդի պատուհանը շրջափակելուց բացի միաժամանակ գոտևորում է այն: Եկեղեցու պատերի վերին շարքերը ձևավորված են ատամնավոր քիվերով: Դրանք պահպանվել են գրեթե ամբողջ պարագծով:
Հյուսիսային պատի վրա եղած փոքրիկ արձանագրությունից իմացվում է, որ 1877թ. եկեղեցու բեմը նորոգվել է, կտուրը փայտով ծածկվել: Սակայն հետագայում ծածկը կրկին քանդվել է: 1948թ. ճարտարապետ Ալեքսանդր Սահինյանի ղեկավարությամբ եկեղեցու շրջապատը մաքրվեց, կատարվեցին մասնակի պեղումներ, բացվեցին հյուսիսային կից կառույցը, նրանից հյուսիս ընկած միանավ բազիլիկ եկեղեցին, երեսապատման քարերի վերականգնման աշխատանքներ կատարվեցին հարավային, արևելյան և արևմտյան ճակատներում:
1976թ. Ա. Սահինյանի կազմած վերականգնման նախագծով էլ 1981թ. սկսվել է այս եզակի հուշարձանի ամբողջական վերականգնումը:
Բազմակողմանի ուսումնասիրության հիման վրա Ա. Սահինյանը հիմնավորեց այն տեսակետը, որ դեռևս դարասկզբին հայտնել էր բազմավաստակ Թ. Թորթմանյանը և որի համաձայն բազիլիկը պետք է կառուցված լիներ IV դարի սկզբներին:
1976թ. կատարված մաքրման աշխատանքների ժամանակ` ներսում, խորանից 1 մ դեպի հարավային պատը, գտնվեցին X դարի բյուզանդական երկու գոգավոր ոսկեդրամներ:

Սբ. ԱՍՏՎԱԾԱԾԻՆ ԵԿԵՂԵՑԻ
Սբ Աստվածածին եկեղեցին գտնվում է Ապարան քաղաքի Բազիլիկ (Սբ. Խաչ) եկեղեցուց 200մ հյուսիս-արևելք: Այն միանավ եկեղեցի է և կառուցվել է XIX դարի վերջին: Շինության համար օգտագործվել է տեղական մշակված որձաքար: Շինաքարերից մի քանիսը կրում են հնագույն զարդաքանդակներ: Մուտքի դռան վերջնամասում քառակող սյունաքար է դրված:

Գ. ԹԹՈՒՋՈՒՐ
Սբ. ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ԵԿԵՂԵՑԻ

Սբ. Հարություն թաղակապ եկեղեցին կառուցվել է XIX դարի վերջին Թթուջուր գյուղի կենտրոնում: Գյուղը գտնվում է Ծաղկունյաց լեռնաբազուկներից մեկի ստորոտին, համանուն գետակի ափին, Ձորագլուխ գյուղից 1 կմ արևմուտք:
Գյուղից 0,5 կմ հարավ, անտառի փեշին, թեքության վրա մնում է ինչ-որ շինության ավերակներ: Հավանաբար միանավ եկեղեցի է, լավ մշակված, կարմիր տուֆով շարված: Արևելյան պատը տեղանքի սողքի հետևանքով թեքվել է: Շինության շրջապատում կան միջնադարյան տապանաքարեր: Տեղում գտնված խեցեղենի կտորները նույնպես միջնադարի կնիքն են կրում:

Գ. ԼՈՒՍԱԳՅՈՒՂ
ԵՌԱՆԱՎ ԵԿԵՂԵՑԻ

Ծաղկունյաց լեռնավազուկներից մեկի լանջին, Ապարան ավանի դիմաց, 1,5կմ հեռավորությամբ գտնվում է Լուսագյուղը:
Գյուղի կենտրոնում, թեք տեղանքի վրա, կանգուն է 19-րդ դարի 2-րդ կեսում կառուցված մի եկեղեցի, որը եռանավ բազիլիկա է` երկթեք տանիքով: Դահլիճը երկու զույգ քարե սյուներով բաժանվում է երեք նավի, կամարները նստում են սյուների և որմնասյուների վրա, որոնք կից են արևելյան և արևմտյան պատերին: Սյուները գրեթե քառակուսի կտրվածք ունեն: Աբսիդը պայտաձև է, նրա երկու կողմերում ուղղանկյուն ավանդատներն են, որոնցից հյուսիսայինը` ի հաշիվ եկեղեցու պատերի ուղղանկյուն պարագծից հյուսիսային պատի 60 սմ դուրս դրվելու, ավելի մեծ է հարավային ավանդատնից:
Եկեղեցու մուտքը հարավային կողմից է: Մուտքի վերևում, խաչի վերին մասում, փորագրված է շինարարական արձանագրությունը` ՙՅիշատակ է սուրբ խաչս Պետրոս Տէր Մկրտչեանին, 1887՚:
ԹՈՒԽ ՄԱՆՈՒԿ ԵԿԵՂԵՑԻ
Լուսագյուղ հնադարյան բնակավայրից 100 մ հարավ գտնվում է Թուխ Մանուկ խաչաձև եկեղեցին: Կանգուն են մնացել հարավարևելյան և հարավարևմտյան պատերի անկյունային հատվածները: Վերջինս կանգուն է մինչև թմբուկի վերին քիվը: Եկեղեցին կառուցված է ապարանյան սև տուֆի ոչ այնքան մեծ սրբատաշ քարերով, կանոնավոր շարքերով:
Եկեղեցու վերականգման նպատակով կատարված մաքրման աշխատանքներից հետո պարզվեց, որ իրոք արևմտյան խաչաթևում մուտք կա, բայց միաժամանակ բացվեց նաև հարավային խաչաթևի մուտքը, որը հակառակ արևմտյանի, բավական ճոխ է զարդարված: Պահպանված պատերի վրա լուսամուտների հետքեր չկան և դժվար է ճշտել դրանց տեղադրությունը: Մեկ տասնյակից ավելի քարերի վրա, կենտրոնական մասում, VII դարին հատուկ ձևով փորագրված է մեծատառ Ա նշանագիրը: Մաքրման աշխատանքների ժամանակ գտնվել են մեծ քանակությամբ կարմիր կավից պատրաստված սալիկներ, որոնցով ծածկված է եղել եկեղեցու գմբեթը: Արևմտյան խորանը գմբեթատակ հիմքի անկյուններից հեռացված է թաղածածկ նախախորանով: Որմնախարիսխի վրա բարձրացող չորս խաչաթևերն էլ արտաքինից ուղղանկյուն են: Գմբեթատակ ուղղանկյուն հիմք ունեցող մյուս կառույցների նման այստեղ ևս անկյունային չորս մեծ տրոմպները հիմքը չեն բաժանում ութ հավասար մասերի, որի հետևանքով թմբուկի հիմքերն անհավասար են, իսկ գմբեթը հիմքում ոչ թե շրջանաձև է, այլ ձվածիր՝ հյուսիս-հարավ առանցքի նկատմամբ: Թուխ Մանուկի թմբուկը, այսպիսով գմբեթավոր փոքր հուշարձանների մեջ ամենացածրադիրն է (0,97 մ):
Թ. Թորամանյանը եկեղեցու քիվերի զարդանախշերի ձևերից ելնելով, այն համարում է VII դարի կառույց: Հայկական ճարտարապետության մեծ գիտակ Ն. Տոկարսկին կարծում է, որ հետաքրքիր հուշարձանը կառուցված է 637-660թթ. ընթացքում: Վ. Գրիգորյանը, ուսումնասիրելով Հայաստանի նույնատիպ հուշարձանները, եկել է այն համոզման, որ Թուխ Մանուկը կառուցվել է VII դարի սկզբին:

ՄԽԵԻ ՎԱՆՔ (ԿԱՐՄԻՐ ՎԱՆՔ)
Լուսագյուղի արևելյան կողմում, մոտ 0,5 կմ. հեռավորությամբ, անտառափեշին մնում է մեկ ուրիշ կառույցի ավերակ, որը գյուղացիները կոչում են Մխեի վանք: Կանգուն է արևելյան կողմի պատ-կամրջակը: 1983թ. այստեղ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի կողմից կատարված մասնակի պեղումների շնորհիվ բացվել են նաև պատ-կամրջակի երկու կողմերում գտնված խորանատիպ շինությունների հիմքերը:
Կառույցը արտաքինից ուղղանկյուն շինություն է: Ներսում, բացի արևելյան կողմում գտնվող պատ-կամրջակից և նրան կից շինություններից, ուրիշ մանրամասներ չեն բացվել: Պատ-կամրջակի և կից կառույցների եզրաքարերն ու ներքին շարքերի քարերը սրբատաշ տուֆից են, մյուս մասերում, հատկապես արտաքինից, օգտագործվել է անմշակ հրաբխաքար:
Մուտքը գտնվել է արևմտյան կողմում, որտեղ պատը մոտ 2 մ բարձրությամբ նույնպես բացվել է պեղումների ժամանակ բացված հատվածներում: Կան հնագույն շրջանի (IV-VI դարեր) կնիքը կրող զարդանախշերով քարեր:
Մխեի վանքի կառուցման ժամանակը և պատկանելությունը առայժմ դժվար է որոշել:

Գ. ՁՈՐԱԳԼՈՒԽ
ՔՍԱՆՄԵԿ ՍՈՒՐԲ ԽԱՉ ԵԿԵՂԵՑԻ

Ծաղկունյաց երկու զուգահեռ լեռնաբազուկների ստորոտին, դեպի լեռների խորքը գնացող կիրճի մուտքը փակող հատվածում է գտնվում Ձորագլուխ գյուղը: 1897թ. գյուղում կառուցվել է եռանավ բազիլիկ հորինվածքով եկեղեցին, որը կոչվել է Քսանմեկ կետ Սուրբ Խաչ: Եռանավ բազիլիկի կառուցման համար օգտագործվել է տեղական սև տուֆ: Եկեղեցու խորանի երկու կողմերում կան ավանդատներ: Մուտքի բարավորի վրա կա եկեղեցու անունը և կառուցման թվականը հիշատակող արձանագրություն: 1979թ. գյուղի հյուսիսարևելյան կողմում գտնվել է XI դարի բյուզանդական պղնձադրամ:
ԿԱՐՄԻՐ ՎԱՆՔ
Կարմիր Վանքը գտնվում է Ձորագլուխ գյուղից դեպի արևելք, մոտ 3 կմ հեռավորության վրա, անտառի բարձրադիր, գեղատեսիլ բացատում: Փոքր միանավ եկեղեցի է:
Այն կառուցվել է X-XII դդ.: Պատերը շարված են կարմրավուն տուֆով: Եկեղեցու տանիքը քանդված է, շինության ձևից կարելի է ենթադրել որ այն ունեցել է թաղածածկ տանիք:
Եկեղեցու հարավային պատին կից, ավելի ուշ կառուցվել է մի այլ փոքր միանավ եկեղեցի: Եկեղեցին լրիվ փլված է, երևում են միայն պատերի ստորին մասերը:

ՄԵԼԻՔ ԳՅՈՒՂ
ՍԲ. ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԵԿԵՂԵՑԻ

Միրաքից 2 կմ հյուսիս, ծաղկունյաց լեռնաբազուկներից մեկի հենց ստորոտին գտնվում է Մելիք գյուղը:
Գյուղի կենտրոնում XIX դարի վերջին կառուցվել է թաղակապ եկեղեցի, որի շինաքարերի մեջ մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում երկու տապանաքար:
Հյուսիսային պատի մեջ գտնվող տապանաքարի արձանագրությունից պարզվում է, որ Ապանեցի Մելիքը իր հոր՝ Սային բելի և պապ Միրզայի հետ եկել են Շարապխանայից և հիմնել են այդ գյուղը: Մելիքը արձանագրության համաձայն մահացել է 1680թ.: Փաստորեն այդ տապանագիրը միաժամանակ գյուղի ծննդյան վկայականն է:
Եկեղեցու սեղանի համար օգտագործված տապանաքարի վրա փորագրված է ՙՏէր Յովանէս՚ բառերը: Թեև տապանագրի թվականը չի նշվել, բայց տառաձևերից երևում է, որ դարձյալ XVII դարի գործ է:
XIX դարի եկեղեցու շրջապատում մնում են XVII դարի և ավելի ուշ շրջանի նաև այլ տապանաքարեր:

Գ. ՀԱՐԹԱՎԱՆ
ՍԲ. ԱՍՏՎԱԾԱԾԻՆ ԵԿԵՂԵՑԻ

Հարթավան գյուղը գտնվում է Ապարան-Երևան ավտոմայրուղու ձախ կողմում: Գյուղի մուտքի մոտ ձախակողմյան բլրի վրա կառուցված է փոքր, միանավ բազիլիկ եկեղեցի: Կառուցված է տեղական սև տուֆի սրբատաշ քարերով: Կտուրը երկթեք է, քարածածկ, արևելյան կողմում խորանն է, նեղ պատուհանով: Պատուհանի վրա քանդակված է բավական հետաքրքիր պսակ. եկեղեցու կտուրի արևմտյան մասը քանդված է, կողմնային պատերը խարխլված են, հարավային պատը կիսով չափ քանդված է:
Այս հուշարձանը ունի Սաղմոսավանքի միանավ փոքր բազիլիկի չափերը: Ամենայն հավանականությամբ կառուցվել է Վաչուտյան Քուրդ Ա. իշխանի օրոք, XIII դարի առաջին կեսում:
Եկեղեցու շրջապատում կան մի քանի ամբողջական ու մի շարք կոտրված խաչքարեր և մարդկային ուրվագծերով տապանաքարեր: Գյուղի հյուսիսային կողմում, միանավ եկեղեցուց 1 կմ հեռավորության վրա կա մի փոքրիկ գերեզմանոց` VII-VIII դարերի երկթեք տապանաքարերով:

ԵՌԱՆԱՎ ԲԱԶԻԼԻԿ ԵԿԵՂԵՑԻ
XIX դարի կեսերին Հարթավան գյուղի կենտրոնում կառուցվել է եռանավ բազիլիկ եկեղեցի, աբսիդի երկու կողքերի ավանդատներով: Եկեղեցու կառուցման նպատակով օգտագործվել է տեղական սև տուֆ:
Եկեղեցին ունի բավական մեծ դահլիճ, որը երկու շարք փայտե սյուներով բաժանվում է երեք նավի:


Սբ.ԱՍՏՎԱԾԸՆԿԱԼ ՎԱՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼԻՐ
Երնջատափ գյուղից 1 կմ արևմուտք, Քասախի կիրճի աջակողմյան բարձր բլրի վրա վեհորեն կանգնած է Սբ. Աստվածընկալ վանական համալիրը: Համալիրի հնագույն կառույցը V դարի միանավ բազիլիկ եկեղեցի է, որն ունի պայտաձև աղեղներ և ներքին որմնասյուների հնագույն խարիսխներ ու խոյակներ: Ծածկը փլված է, եկեղեցին կառուցված է գորշավուն տուֆի սրբատաշ քարով, ունի երկու դուռ՝ հյուսիսային և հարավային կողմերից: Հարավային կողմից եկեղեցուն կցված են պայտաձև աբսիդով մատուռ ու մի փոքրիկ սենյակ: Մատուռը խորանակից է բուն եկեղեցուն, իսկ սենյակը հարավարևմտյան անկյունում ցածր դռնով հաղորդակցվում է եկեղեցու դահլիճին: Հին եկեղեցին 1207թ. արձանագրության մեջ Սուրբ Աստվածածին է անվանված, իր ներփակ սենյակով հնում եղել է Սուրբ Հակոբի վկայարան- դամբարան: Դրա լավագույն վկայությունը Հովհաննես Շահխաթունյանցի գրի առած ավանդությունն է: Կաթողիկե եկեղեցին կառուցելու ժամանակ սրբի մասունքները հին վկայարանից տեղափոխվել են ու ամփոփվել նոր եկեղեցում ՙԻ հիման սեղանոյ սրբոյ՚ նույն ավանդությունից իմացվում է, որ նորակառույց եկեղեցին Սբ. Աստվածընկալ անունն է ստացել:
1207թ. միանավ բազիլիկ եկեղեցին նորոգվել և այդտեղ միաբանություն է հաստատվել: Այդ մասին փորագրված է եկեղեցու հարավային պատին: Արձանագրությունից պարզվում է, որ միաբանության առաջնորդը Տեր Գրիգորն է:
Եկեղեցին Սբ. Աստվածընկալ անունը ստացել է հայտնի քանդակազարդ խաչից:

Կաթողիկե եկեղեցի – Կաթողիկե եկեղեցին կառուցվել է Սբ Աստվածընկալ վանական համալիրի հնագույն բազիլիկ եկեղեցու հյուսիսային կողմում և իր մեջ է առել հին եկեղեցու հյուսիսային պատը:
Կաթողիկե եկեղեցին գմբեթավոր դահլիճ է, մեկ զույգ որմնամույթերով, աբսիդի երկու կողմում կառուցված կրկնահարկ ավանդատներով: Առաջին հարկի ավանդատների դռները բացված են եկեղեցու սրահի մեջ, իսկ երկրորդ հարկի ավանդատները կարելի է մտնել բեմի վրա բացված դռներով: Եկեղեցու սրածայր վեղարով գմբեթը նստած է եղել կողմնային երկու որմնասյուների և կիսասյունների վրա հենված շրջանաձև հիմքի վրա: Որմնասյունների և կիսասյունների վերևով ձգվում են հետաքրքիր ձևավորում ունեցող գոտիներ, որոնցից մի քանիսը ներկված են կարմիր գույնով:
Եկեղեցին գրեթե ամբողջովին պահպանվել է, քանդված է միայն գմբեթը: Եկեղեցին ունի երկու դուռ: Դրանցից մեկը բացվում է բազիլիկ եկեղեցու միջից, մյուսը արևմտյան ճակատից՝ շքամուտքով, դեկորատիվ քանդակներով հարդարված:
Եկեղեցու հյուսիս արևելյան անջատ սյունին կա արձանագրություն: Ըստ այդ արձանագրության եկեղեցու շինարարությունը ավարտվել է 1244թ.: Կառուցվել է Քուրդ և Խորիշահ Վաչուտյանների կողմից: Արձանագրության մեջ նշված է ՙՅոհանէս... յիշեցեք...՚:
Ս. Բարխուդարյանի կարծիքով Հովհաննեսը ճարտարապետն է: Եկեղեցու մասին կա ավանդություն գրի առնված Հովհաննես Շահխաթունյանցի կողմից:
Կաթողիկե եկեղեցու կառուցումն ավարտելուց հետո արևմուտքից նրան կից կառուցվել է գավիթը: Այն շատ ընդարձակ է, քառասյուն, գմբեթը զարդարված է ստալակտիկներով և իր տիպի մեջ լավագույններից է: Սյունների խոյակները խաչազարդ են: Արևելյան կողմի երկու որմնասյունների վրա քանդակված են դուրս ցցված գեղաքանդակ խաչեր: Գավթի հատակը ծածկված է տապանաքարերով: Բացի մեկից, որի վրա անընթեռնելի ձեռագրով տառահետքեր են նշմարվում մնացած տապանաքարերի մեծ մասի վրա ուրվագծված են մարդկային պատկերներ: Գավթի պատերը նույնպես կանգուն են, քանդված է միայն ծածկի հարավարևելյան մասը, ճեղքված է հյուսիսային պատը, թափված են հարավային պատի երեսպատման քարերի մեծ մասը: Գավիթը կառուցել է Յոհանես ճարտարապետը:


Գ. ԵՂԻՊԱՏՐՈՒՇ - ՄՌԱՎՅԱՆ
ԲԱԶԻԼԻԿ ԵԿԵՂԵՑԻ

Ծաղկունյաց լեռնաբազուկներից մեկի ստորոտին, լեռնային գետակի աջ կողմում, շրջկենտրոնից 12 կմ հարավ-արևելք գտնվում է Մռավյան (Եղիպատրուշ) գյուղը: Այստեղ է ծնվել Եսայի Ա Եղիպատրուշեցի կաթողիկոսը (775-778): Գյուղի շրջակայքում պահպանվել են բազիլիկ կիսավեր եկեղեցի (5-րդ դար), Կաթողիկե (Ս. Աստվածածին 13-րդ դար):
Բազիլիկ եկեղեցին կանգուն է գյուղի հին գերեզմանոցում: Պահպանվել է հյուսիսային պատի և արևելյան աբսիդի մի հատվածը: Այն կառուցված է տեղական գորշ քարով, քիվը ձևավորված է տերևաձև զարդով: Թ. Թորոմանյանը պսակի ոճից կարծում է, որ եկեղեցին կառուցվել է Vդ ոչ ուշ:
Բազիլիկ եկեղեցու մոտ XIII դարում հիմնադրվել է եկեղեցական նոր համալիր: Կառուցվել են կաթողիկե եկեղեցին և գավիթը:


ԿԱԹՈՂԻԿԵ Սբ. ԱՍՏՎԱԾԱԾԻՆ ԵԿԵՂԵՑԻ
Կաթողիկե Սբ Աստվածածին եկեղեցին (XIII դ.) գտնվում է Եղիպատրուշ-Մռավյան գյուղում: Այն բավական ընդարձակ, դրսից քառակուսի, ներսից խաչաձև, չորս անկյուններում կրկնահարկ ավանդատներով, գմբեթավոր կառույց է: Եկեղեցու ներսի պատերին եղել են որմնանկարներ: Գմբեթի սրածայր վեղարը քանդված է:
Գավիթ - Արևմտյան կողմից եկեղեցուն կից կառուցվել է ընդարձակ գավիթը: Գավթից կանգուն են միայն հյուսիսային և արևմտյան շքադռան պատերը: Բացի շքադռնից գավիթը մուտք ունի նաև հյուսիսային պատի կողմից: Գավթի պահպանված մնացորդները թույլ են տալիս ասելու, որ այն պատկանում է քառասյուն գավիթների տիպին:
XIII դարի գավիթներից Սբ. Աստվածածին եկեղեցու գավիթը տարբերվում է աչքի ընկնող հավելումով: Նրա և կաթողիկե եկեղեցու միացման մասում, գավթի ծածկի երկու անկյուններում, կրկնահարկ ավանդատների ծածկի վրա կառուցված են երկու փոքր մատուռներ:
Գավիթը այժմ ամբողջովին փլված է, իսկ Կաթողիկե եկեղեցու, ինչպես նաև գավթի պատերին շինարարական որևէ արձանագրություն չի պահպանվել:
Կաթողիկե եկեղեցու գավթի մասին Թ. Թորոմանյանը գրել է, որ այն բացառիկ արժեք և նշանակություն ունի ճարտարապետական տեսակետից և կարիք ունի հոգածության: Դժվար է նշել համալիրի կառուցման ժամանակը: XIII դարի եկեղեցական այս համալիրի կառուցման ժամանակը որոշվում է սկզբնապես կաթողիկե եկեղեցու հարավային դրսի պատի երեք քարերի վրա փորագրված արձանագրությամբ: Արձանագրությունը փորագրվել է ՈԾԷ (1208) թվականին:
Թվագրված արձանագրությունը թույլ է տալիս ասելու, որ Կաթողիկե եկեղեցին կառուցվել է XIII դարի սկզբին Արագածոտնի, Նիգ Ապարանի տեր Վաչուտյան իշխանական տան հիմնադիր Վաչե Վաչուտյանի օրոք: Գավիթը կառուցվել է XIII դ. 20-ական թ. վերջերին ամենայն հավանականությամբ Քուրդ Ա. Վաչուտյանի կողմից:
Մատենագրության մեջ այս եկեղեցու մասին տեղեկություն չի պահպանվել, բացառությամբ Հովհ. Շահխաթունյանցի արտագրած և կորած արձանագրության, ըստ որի եկեղեցին կոչվել է Սբ. Աստվածածին:
1976թ. կատարվել են միջնադարյան այս համալիրի վերականգման աշխատանքներ: Կաթողիկեի պատերը ամրացվել են, թափված քարերը վերաշարվել: Ավարտվել է կտուրի ծածկի նորոգումը: Նախատեսվում է ամրացնել գավթի պատերը, ամբողջացնել գավթի անկյուններում կառուցված փոքրիկ մատուռները:

Ապարանի տարածաշրջանի եկեղեցիներ /մաս երկրորդ/

Մանրամասն ↓

 Գ. ԵՐՆՋԱՏԱՓ
Սբ. ԱՍՏՎԱԾԱԾԻՆ ԵԿԵՂԵՑԻ                                               

Սբ. Աստվածածին եկեղեցին գտնվում է Ապարանի շրջանի Երնջատափ գյուղում, շրջկենտրոնից մոտ 15 կմ հարավ-արևելք, Արայի լեռան հյուսիս-արևելյան ստորոտում:
Երնջատափ անունն առաջին անգամ հիշատակվում է 1644թ. Սահակ գրչի ցուցակում: Սակայն գյուղն ավելի հին է:
XIX դարի վերջին գյուղի կենտրոնում կառուցվել է եռանավ բազիլիկ հորինվածքով եկեղեցի: Շինության համար օգտագործվել է տեղական սև տուֆ: Պատերի շարվածքում կան հնագույն շինության բեկորներ: Աբսիդի երկու կողքերին կան ուղղանկյուն ավանդատներ: Ընդարձակ դահլիճը երկու շարք փայտե սյուներով բաժանվում է երեք նավի:

Ջանգիլի բնակավայր
Արայի լեռան հարավային լանջին, Քասախի կիրճի ձախակողմյան եզրին, Երնջատափ գյուղից 2,5 կմ հարավ-արևմուտք պահպանվել են մի հին բնակավայրի ավերակներ: Ձորալանջին, ժայռի տակ, սառնորակ աղբյուրի աջ կողմում կա կիսաքանդ եկեղեցի (9-10-րդ դդ): Կանգուն է միայն աբսիդի մասը: Երեսապատման համար այստեղ օգտագործվել է կարմիր գույնի սրբատաշ տուֆ: Եկեղեցու աջ կողմում երևում են ավելի ընդարձակ շինության հիմքեր:

Գ. ԾԱՂԿԱՀՈՎԻՏ
ՍԲ. ԳՐԻԳՈՐ ԼՈՒՍԱՎՈՐԻՉ

XIX դարի վերջին Ծաղկահովիտ գյուղում կառուցվել է թաղակապ ծածկով Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին: Եկեղեցուց 20-25 մ հեռու գտնվում են հին կառույցի մնացորդներ, կապտավուն բազալտով ու կրաշաղախով ամրացված հիմնապատեր: XIXդ. եկեղեցու արևմտյան պատի մոտ ընկած են մի քանի քառակող սյուների և մահարձանների բեկորներ: Իսկ հնագույն կառույցի մոտ գտնվող գերեզմանոցի տապանաքարերի մշակման ձևից կարելի է ենթադրել, որ դրանք պատրաստվել են վաղ միջնադարում: Հավանաբար այդ նույն ժամանակին է վերաբերում նաև հնագույն կառույցը:

Գ. ԳԵՂԱՐՈՏ
ԲԱԶԻԼԻԿ ԵԿԵՂԵՑԻ

Քեշիշքենդ գյուղատեղ - Գեղարոտ գյուղի արևելյան կողմում, դարավանդի ստորոտին մնում են հին Քեշիշքենդ գյուղի ավերակները: Գյուղի բնակիչները իրենց բնակավայրը թողել են 1950-ական թվականներին: Այժմ այստեղ կացարանների հետքեր են միայն երևում:
Գյուղատեղի արևմտյան եզրին եղել է միանավ բազիլիկ եկեղեցի: Այն կառուցված է կապտավուն բազալտի կիսամաշ քարերով: Մուտքի ձախ կողմում, պատի մեջ դրված հավասարաթև խաչի քանդակը թույլ է տալիս նկատել, որ եկեղեցին կառուցվել է V-VII դարերում:

Գ. ՀՆԱԲԵՐԴ
ՆՈՐԱՇԵՆ ԵԿԵՂԵՑԻ

Հնաբերդ գյուղի արևելյան կողմում, բարձրադիր տեղում կառուցված է Նորաշեն եկեղեցի:
Թ. Թորոմանյանը նկատել է, որ XIX դարի վերջին գյուղացիները այս եկեղեցին կառուցել են հին եկեղեցու տեղում: Մուտքի կողքին որպես շինքար հարմարեցվել է քառակող կոթողի բեկոր, որի վրա կան V դարի հատուկ բարձրաքանդակներ: Եկեղեցու արևելյան կողմում կա մի ընդարձակ գերեզմանատուն: Այստեղ պահպանվել են հնագույն տապանաքարեր, մի քանի գերեզմանի վրա որպես տապանաքար օգտագործվել է IV-V դդ. բազելիկ եկեղեցու քարերից: Գերեզմաններին դրված են նաև սյունաքարեր, խոյակների բեկորներ, որոնց վրա քանդակված են շրջանակի մեջ առնված հավասարաթև խաչեր, դափնու ճյուղեր: Կան նաև առանց քանդակների սրբատաշ քարեր:                                 
ԹՈՒԽ ՄԱՆՈՒԿ ՄԱՏՈՒՌ
Հնաբերդ գյուղի Նորաշեն Եկեղեցուց ավելի հարավ, հնագույն բերդի սահմանի վրա է գտնվում Թուխ Մանուկ մատուռը: Թ. Թորամանյանի կարծիքով մատուռը շինվել է գյուղացիների ձեռքով: Մատուռի ներսում դրված է մի քառակող կոթող: Կոթողի չորս երեսին, հավասարաթև խաչի զուգակցությամբ քանդակված են տարբեր բարձրաքնդակներ:

Գ. ՆՈՐԱՇԵՆ
Սբ. ԱԱՍՏՎԱԾԱԾԻՆ ԵԿԵՂԵՑԻ

Երնջատափից հյուսիս-արևելք Ծաղկունյաց լեռնալանջի ստորոտին տարածվում է այս փոքրիկ գյուղը: Գյուղի արևելյան կողմում, գերեզմանոցում է գտնվում XIX դարի կեսերին կառուցված, կիսավեր Սբ. Աստվածածին եկեղեցին: Այդ եկեղեցու պատերի համար որպես շինաքար օգտագործվել են ավելի հին շինության քարեր, որոնք ունեն քառակուսի հատակաձև և 1-1,5 մ երկարություն: Քարերի չորս անկյուններում փորված են ակոսներ: Քարերից մեկի վրա պարզ երևում է մարդու պատկեր, մյուսների վրա խաչելության, հավերժության և այլ պատկերներ:
Քարերի մշակման այս ձևը հատուկ է V-VII դարերին (Ապարանի, Զովունիի, Վարդենիսի քառակող մահարձաններ, սյունաքարեր):
Նոր եկեղեցու արևմտյան կողմում, գետնի մակերեսին հավասար երևում են բավական ընդարձակ ուղղանկյան տեսք ունեցող շինության հիմքեր: Մի քանի տեղ կրաշաղախի բարձրությունը հասնում է 50-70սմ: Երեսապատման քարերը ամենայն հավանականությամբ օգտագործել են XIX դ. կառուցված եկեղեցու շինարարության համար: Հին շենքի ներսում և դրսում կան XI-XIII դդ. տապանաքարեր:

Գ. ԱՓՆԱԳՅՈՒՂ
Սբ. ԳԵՎՈՐԳ ԵԿԵՂԵՑԻ

Ափնագյուղը գտնվում է Նիգ Ապարանի հարավ-արևմտյան կողմում, Ապարան-Երևան ավտոմայրուղու ձախ կողմում: Գյուղի Ափնա անունը հիշատակվում է XIII դարից: XIII դարի կեսերին Սաղմոսավանքի գրատան ներսի պատին փորագրված արձանագրության համաձայն ափնագյուղցի Սասնե, Վաչե, Գրիգոր եղբայրենրը վանքին հող են նվիրել: Սահակ գրչի 1644թ. հիշատակարանում ևս գյուղը Ափնա անունով է հիշվում և մինչև մեր օրերը փոփոխության չի ենթարկվել:
Գյուղի արևելյան կողմում, ձորի եզրին, իրարից մոտ 200մ հեռավորությամբ պահպանվել է IV-V դարերի երկու ոչ մեծ չափի միանավ բազելիկ եկեղեցիներ, որոնց պատերի վրա փորագրված են հավասարաթև խաչեր, վաղ միջնադարյան քանդականախշեր, համանման Քասախի բազիլիկի, Զովունիի, Աստվածընկալի համապատասխան մանրամասներին: Հարավային եկեղեցու պատի շարաքարերից մեկի վրա կա եղնիկի պատկերաքանդակ, որը Գնթունիների տոհմական նշանն է:
Եկեղեցիները չափերով համարյա հավասար են, երկուսի դռներն էլ հարավային կողմից են: Հարավային եկեղեցին XIX դարի կեսերին նորոգվել է, կտուրը ծածկվել փայտով: Հյուսիսայինի կտուրը և վերին շարքերը քանդված են, պատերը պահպանվել են 2-2,5 մ բարձրությամբ: Երկու եկեղեցիներն էլ կառուցված են տեղական մշակված սև տուֆով:
Հարավային եկեղեցու արևմտյան կողմում, 10 մ հեռավորությամբ մնում է որձաքարի մի բավական մեծ զանգված, որի մեջ փորված է մատուռ: Մուտքը հարավային կողմից է, այստեղ կարելի է իջնել աստիճաններով: Ներսը լուսավորվում է գլխավերևի պատուհանից և մուտքից: Պատերին բացված են փոքր որմնախորշեր: Խցում կարող են միաժամանակ տեղավորվել մինչև 10 մարդ: Ժամանակի ընթացքում խցի հատակին բավականին հաստ հողի շերտ է կուտակվել:


Գ. ՎԱՐԴԵՆԻՍ
Կոթող XII-XIII դ.
Ապարանից 5 կմ հարավ գտնվում է Վարդենիս գյուղը: Բնակավայրի հարավային կողմից Յոթվերքի աղբյուրաշարքի դիմաց, երեք կողմից դժվարամատչելի բարձրության վրա մնում են ոչ մեծ դղյակի հիմքեր: Պարիսպները շարված են տեղական անմշակ և տաշված որձաքարերով: Որոշ հատվածներում պարիսպն ունեցել է 3-4 մ հաստություն: Շինարարական աշխատանքներ կատարելիս այդ տարածքներից գտնվել են միջնադարյան խեցեղեն, XIII դ. վրացական դրամներ: Իր կառուցողական արվեստով հուշարձանը կարելի է թվագրել XII-XIII դդ.:
Գյուղատեղ- Գտնվում է գյուղի տարածքի արևմտյան ծայրում, Արագած սարի ստորոտին, երկու կողմից ձորակներով շրջապատից անջատված մոտ 1 կմ երկարությամբ լեզվակի վրա է գտնվում հին գյուղատեղը: Տեղում այժմ պահպանվում են շղթայաձև իրար միացած շինության հիմքեր: Այդ շինության քարերը օգտագործվել են շրջակա գյուղերի տնտեսության մեջ: Որպես գերեզմանաքար օգտագործվել է 1,14 մ երկարության քառակող սյունաքար: Քարի երեսներից մեկը հարթ է, մյուս երեսի վրա երկու ակոս է հանված և միջնամասում ստացվում է գոգավոր կիսասյուն: Երրորդ երեսին քանդակված է հավասարաթև խաչ, որի թևամիջյան տարածություններում պատկերված է չորս պսակաթերթ ունեցող ծաղիկ: Խաչը հենված է պարսկական ատրուշան հիշեցնող ոտքի վրա: Սյունաքարի ձևից կարելի է ենթադրել, որ բնակավայրը գոյություն է ունեցել IV-VI դդ.:

Գ. ՇԵՆԱՎԱՆ
ԲԱԶԻԼԻԿ ԵԿԵՂԵՑԻ

Գտնվում է Ապարանից 15 կմ հարավ Ապարան-Երևան ավտոճանապարհի աջ կողմում: Գյուղը մատենագիտության մեջ հիշատակվում է երկու անգամ: 1644 թ. Սահակ գրչի ցուցակում այն կրում է Խոտավիտ անունը: Երկրորդ անգամ հիշվում է Զաքարիա Քանաքեռցու Ճարճակես անունը: 1957 թ. գյուղում շինարարական աշխատանքները կատարելիս գտնվել է արծաթե դրամների գանձ: Ողջ գանձը բաղկացած է եղել Օմայական (արաբական) դրամներից, որոնք կտրվել են հիջրայի 87-119 թթ.(արաբական ժամանակագրությամբ, 705-706-737 թթ. քրիստոնեական ժամանակագրությամբ):
XIX դ. վերջին Շենավանցիները գյուղի կենտրոնում կառուցել են եկեղեցի, որի կառուցմանը 1900 թ. նյութական միջոցներով օգնել է Խրիմյան Հայրիկը: Եկեղեցին չի պահպանվել:

Գ. ՄԻՐԱՔ
ԲԱԶԻԼԻԿ ԵԿԵՂԵՑԻ

Գյուղի կենտրոնական մասում գտնվում է բազիլիկ եկեղեցի: Այն ավերված է, արևմտյան մասը ամբողջովին ծածկված է հողի հաստ շերտով: Բաց է միայն պայտաձև աբսիդը: Եկեղեցին փոքր է, կառուցման համար օգտագործված է լավ մշակված տեղական ամուր որձաքար: Հարավային պատի վրա դռան ուղղանկյուն բացվածքն է: Հուշարձանի մոտ պահպանված բավական մեծ քարի վրա երկուական շարքով քանդակված են հավասարաթև խաչեր: Ինչպես Քասախի բազիլիկում, այստեղ ևս օգտագործվել են ատամնավոր քիվեր:
Հուշարձանը ճարտարապետական ձևերի ու հարդարանքի մանրամասներով կարելի է թվագրել IV-V դդ.-ով:

Գ. ՔՈՒՉԱԿ
Ճերմակ վանք միանավ կառույց
Քուչակ գյուղ (պատմական անունը, Ճերմակ վանք, 1610թ. Ալա-Քուչակ) գտնվում է Արագած սարի ստորոտին, Ապարանից 10 կմ հարավ, Ապարան-Երևան ավտոճանապարհի երկու կողմերում:
Միանավ կառույց - Լուսաղբյուրի մոտ գտնվում է միանավ կառույց, որը շարված է կարմրավուն տուֆից և անմշակ որձաքարից: Շինության նշանակությունը պարզ չէ, քանի որ ոչ մի մանրամասն չի պահպանել և դրսի կողմից ծածկված է հողով: Միանավ կառույցից մի փոքր այն կողմ գտնվում է մեծ վարպետությամբ և ճաշակով կերտված խաչքար: Լուսաղբյուրի մոտ գտնվում են գերեզմանատներ՝ միջնադարյան տապանաքարերով, խաչքարերով և խաչքարերի պատվանդներով: Քուչակ-Արագած ճանապարհի աջ կողմում կառուցվել է բերդ, որը երեք կողմերից անառիկ է, իսկ հյուսիս արևմուտքում մի փոքր լեզվակով միանում է դիմացի բարձրունքներին: Պարսպի պատերի հաստությունը 3–4մ: Սակայն այդ պարսպից մի փոքր հատված է պահպանվել: Բերդի տարածքում շինությունների հետքեր չեն պահպանվել, բայց պարսպից դուրս գտնվել են օբսիդաքարի և խեցեղենի կտորներ: Արևելյան կողմում, մեծ կտրվածք առաջացած հատվածում, տարածական հարթության վրա տեսանելի են կացարանների հիմքեր, քիչ ավելի հեռվում եղծված դամբարաններ: 1967թ. ուսումնասիրվել են կրոմլեխային երկու դամբարաններ: Ուսումնասիրություններից պարզվել է, որ այդ հուշարձանների մակերեսը ծածկված է մ.թ.ա. III հազարամյակի սև փայլեցրած խեցեղենի և վանակատե գործիքների հարյուրավոր բեկորներով:

Գ. ՎԱՐԴԵՆՈՒՏ
Վարդենուտի եկեղեցի, XIII դ.
Վարդենուտը գտնվում է Արագածի ստորոտին, Արայի լեռան դիմաց: Այդ գյուղը 1250-ական թ. Քուրդ Ա. Վաչուտյանի իշխանանիստ հիշված Վարդենիսն է:
Գյուղը հարուստ է միջնադարյան շինություններով: Պարսպով շրջապատված տարածության ներսում ամենաբարձր կետում կառուցված է փոքրիկ եկեղեցի: Հուշարձանը լավ պահպանված է, ունի երկթեք քարե սալերով ծածկ: Կառուցված է սև տուֆի սրբատաշ քարերով:
1907 թ. գյուղի բնակիչները այս փոքր եկեղեցու առաց կառուցել են բավական ընդարձակ, թաղածածկ դահլիճ, որի հետևանքով հնագույն եկեղեցին վերածվել է նոր շինության աբսիդի ու չի առանձնանում: Եկեղեցու ձախ կողմում տարածվում է միջնադարյան գերեզմանոցը, որտեղ քարերից մի քանիսի վրա երևում են մարդկանց ռելիեֆ պատկերաքանդակներ:
Գյուղի կենտրոնում, արևմտյան եզրին պահպանվել են խաչքարերի համար պատրաստված պատվանդաներ, խաչքարերի բեկորներ:
Գյուղատեղի հյուսիսային ծայրին, աղբյուրից 50-60 մ արևելք, երևում են միանավ եկեղեցու հիմքեր: Թեև շինությունն ավերված է, հողով ծածկված, բայց տեսանելի են թե՜ խորանը, և թե՜ սեղանի կողքի փոքրիկ ավանդատները:
Խաչքար - Այստեղ պահպանվել են խաչքարերի բազմաթիվ պատվանդաններ: Հողի ոչ խոր շերտի տակից գտնվեցին սև տուֆից պատրաստված բավականին մեծ խաչքարի բեկորներ, որի կատարման ձևերը բնորոշ են XIII-XV դարերին:

Գ. ՉՔՆԱՂ
ՍԲ. ՍՏԵՓԱՆՈՍ ՆԱԽԱՎԿԱ ԵԿԵՂԵՑԻ

Չքնաղ գյուղը Ապարանի տարածաշրջանի փոքր համայնքներից է՝ ծվարած Ծաղկունյած լեռնապարի ստորոտին:
2002 թ. հոկտեմբերի 15-ին Ամենայն Հայոց Հայրապետը այցելել էր Չքնաղ գյուղը և այդ օրը օրհնվել է տեղում նոր կառուցվող Ս. Ստեփանոս եկեղեցու հիմքը: Մեկ տարի անց 2003 թ. հոկտեմբերի 19-ին օծվեց եկեղեցու խաչը:
2004-թ-ի հունիսի 20-ին օծվեց հավատացյալ ժողովրդի առաջ իր դռները բացեց Ս. Ստեփանոս եկեղեցին, որը կառուցվել է ծնունդով չքնաղեցի երևանաբնակ Հովսեփյանների գերդաստանի հովանավորությամբ:
Հուշարձանների պահպանության վարչության աշխատակիցների տեղում կատարած պեղումներից պարզվեց, որ եկեղեցին ունի շատ հին պատմություն: Եկեղեցին վերագրվում է 4-ից 5-րդ դար, և հարմար գտնվեց նոր խաչաձև կենտրոնագմբեթ եկեղեցի կառուցելը և խոնարհված եկեղեցին վերածելու թանգարան բաց երկնքի տակ, որտեղ խնամքով պահպանվում են հնագույն եկեղեցու մասունքները, զարդաքանդակները, խաչքարերը:                                                  
Սբ. ՆԱՐԵԿ ՄԱՏՈՒՌ
2003թ-ին Չքնաղ գյուղում օծվեց ու վերաբացվեց Սբ. Նարեկ մատուռը, որը դեպի իրեն է ձգում բազմաթիվ ուխտավորների ու հավատացյալների:
Գյուղում է գտնվում 1830-ական թվականերին Արևմտյան Հայաստանի Մուշ գավառից բերված ՙՆարեկ՚-ը, որը գյուղի համայնքի համար մնացել է և կա որպես մեծագույն սրբություն:

Գ. ԾԱՂԿԱՇԵՆ
Եկեղեցի 1881թ.
Գտնվում է Ապարան շրջկենտրոնից 9կմ հարավ, Երևան-Ապարան խճուղու ձախ կողմում, Արագածի արևելյան ստորոտին, հարթավայրում: Ունի նորաշեն, բարեկարգ տներ: Գյուղը հիմնադրել են Ալաշկերտից և Դիադինից գաղթած հայերը 1829թ.: Բնակիչների նախնիներից էին նաև 1870-ական թթ. Մուշից և Սասունից գաղթածները: Ունի նորաշեն, անշուք եկեղեցի՝ նորոգված 1881թ.: Գյուղից 1-2կմ հյուսիս կան ամրությունների ավերակների մնացորդներ:

Գ. ԱՐԱՅ
Սբ. ԱՍՏՎԱԾԱԾԻՆ ԵԿԵՂԵՑԻ

Արայ գյուղը գտնվում է Ապարան շրջկենտրոնից մոտ 15 կմ հարավ-արևմուտք, Երևան-Ապարան մայրուղու ձախ կողմում, Արագած լեռան արևելյան փեշերին, հարթավայրում:
Գյուղում կանգուն է Սբ. Աստվածածին եկեղեցին` 19-րդ դար, կառուցված սև, սրբատաշ տուֆից: Գյուղից հարավ, մոտ 1-1,5 կմ վրա գտնվում է հին գյուղատեղին, որը նույնպես Արայի է կոչվում: Այստեղ կան 13-րդ դարի հնություններ: Գյուղից հարավ-արևմուտք գտնվում են կիկլոպյան ամրությունների մնացորդներ:                                                                                     
ԱՐԱՅԻ – ՔԱՐԱՎԱՆԱՏՈՒՆ
Քարավանատունը գտնվում է Արայի գյուղից 1 կմ հարավ, Արայի և Նիգատուն գյուղերի միջնամասում, ոչ բարձր բլրի վրա պահպանվել են միայն քարավանատան ավերակները: Կանգուն է միայն արևելյան պատի կրային մասը: XIX դարի սկզբին Հովհ. Շահխաթունյանցը, XX դարի սկզբին Թ. Թորամանյանը քարավանատունը տեսել են ավելի բարվոք վիճակում:
Թ. Թորամանյանը գրում է. ՙԱյս ավերակ գյուղի մեջ կա մի մեծ Իջևանատուն՝ քարաշեն, որուն տանիքը փլած է: Պատերը կանգնած են և դուռը հյուսիսային կողմից է, որուն վրա հայերեն արձանագրություն կա, բայց քանդված լինելով, մնացել է միայն 1213 ( ՈԿԲ) թվականը՚:
1213թ. արձանագրությունից երևում է, որ այն կառուցել են Զաքարյան իշխանները: Ժողովուրդը այն անվանում է Արայի քարավանատուն կամ Բազարջուղ:
Ճարտարապետության դոկտոր Վ. Հարութունյանը պարզել է, որ շինությունը մույթաշարքերով եռանավ դահլիճ է եղել՝ հարավից հյուսիս ձգված առանցքով: Պատերը շարված են եղել սրբատաշ տուֆաքարով, բայց այժմ քարավանատան տեղում ոչինչ չի մնացել:

Գ. ԱՐԱԳԱԾ
Սբ. ԱՍՏՎԱԾԱԾԻՆ ԵԿԵՂԵՑԻ

Արագած գյուղը գտնվում է Ապարանի շրջանում, Երևան-Ապարան մայրուղու ձախ կողմում, Ապարանից 10 կմ հարավ, Գեղարոտ գետի ափին, Արագած լեռան արևելյան փեշերին, հարթ տեղում: Գյուղի շրջակայքում պահպանվում են ուրարտական ամրոց-պահակակետերի և բնակատեղերի ավերակներ: Եկեղեցին կառուցված է 19-րդ դարի վերջերին՝ սև սրբատաշ քարերով և կոչվում է Սբ. Աստվածածին: Միջին դարերում եղել է գրչության կենտրոն:
Արագածի բնակիչների պապերը հիմնականում Ալաշկերտի, Սասունի և Մուշի շրջաններից գաղթած հայեր էին, որոնք այստեղ են հաստատվել 1829-30թթ.:

Գ. ԳԵՂԱՁՈՐ
Գտնվում է Արագածի հյուսիսային ստորոտին, կարկաչուն գետի Գեղաձոր վտակի ափերին, շրջկենտրոնից 4 կմ արևմուտք: Բնակիչները եկել են Արևմտյան Հայաստանից, 1920-ին:

Գ. ՆԻԳԱՎԱՆ
ՍԲ. ՍԱՀԱԿ ԵԿԵՂԵՑԻ

Նիգավան գյուղը գտնվում է Ապարան քաղաքից 7 կմ հյուսիս-արևմուտք, Արագած լեռան փեշին:
Եկեղեցին կոչվում է Սբ. Սահակ՝ կառուցված 19-րդ դարում: Շրջակայքում կան նաև կիկլոպյան ամրոցի մնացորդներ:          
ԶՈՎՈՒՆԻ (ՋՐԱՄԲԱՐ)
Զովունին(Ջրամբար) գտնվում է Ապարանի կիրճի սկզբնամասում, Քասախ գետի ափին, ներկայիս Ապարանի ջրամբարի ամբարտակից 1,5 կմ հյուսիս:
1967թ. գյուղի տարածքը ծածկվել է Ապարանի ջրամբարի ջրերով:
Զովունին հարուստ է պատմաճարտարապետական հուշարձաններով: IV-V դարերում այստեղ կառուցվել են երեք եկեղեցի, վաղ միջնադարյան և միջնադարյան գերեզմանատներում կանգնեցված են քանդակազարդ սյուներ, խաչքարեր, գեղազարդ տապանաքարեր:                                       
Սբ. ՊՈՂՈՍ-ՊԵՏՐՈՍ ԵԿԵՂԵՑԻ
Սբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցին գտնվում է Զովունի(Ջրամբար) գյուղում: Այն ուղղանկյուն դահլիճ է (արտաքին չափերն են 9,06 X 14,33 մ), որի երկայնական պատերին կից որմնամույթերը կրել են գմբեթը: Հուշարձանը հայկական ճարտարապետության ՙգմբեթավոր սրահ՚ տիպի շինության առաջին օրինակն է և ստացվել է հնագույն բազիլիկ եկեղեցու վերակառուցումից: Հանգամանորեն ուսումնասիրելով Սբ. Պողոս-Պետրոս եկեղեցին, նրա ծավալատարածական, կառուցվածքային առանձնահատկությունները, Ա. Սահինյանը գրել է. ՙԶովունիի Սբ. Պողոս-Պետրոս տաճարի գիտական նշանակությունը դուրս է գալիս ճարտարապետական ազգային արվեստի շրջանակներից՚:
Ըստ Ա. Սահինյանի, Սբ. Պողոս-Պետրոս եկեղեցին նախապես եղել է հեթանոսական մեհյան, ապա III դարի վերջին կամ IV դարի սկզբներին ՙսրբագործվել է՚ ու վերածվել քրիստոնեական պաշտամունքի աղոթասրահի, և միայն դրանից հետո, V դարի վերջին կամ VI դարի սկզբին Գրիգոր Գնթունի իշխանի միջոցներով ու պահանջով, վերածվել է գմբեթավոր սրահի: Գրիգոր Գնթունու շինարարական արձանագրությունը փորագրված է ձախակողմյան պատի խորանի կողմից առաջին մույթի վրա. ՙՔ(րիստո)ս Ա(ստուա)ծ, յիշեա զԳրիգոր Գնթունեաց տեր՚: Եկեղեցին ունի երկու մուտք արևմտյան և հարավային ճակատներից:
Միջին դարերում եկեղեցին ավերվել է: XIX դարի երկրորդ կեսին այն վերակառուցվել-նորոգվել է: Արևելյան կողմում ավելացվել է աբսիդը, կտուրը ծածկվել է փայտով: Հետագայում կտուրը դարձյալ քանդվել է:                                     
ԹՈՒԽ ՄԱՆՈՒԿ ԵԿԵՂԵՑԻ
Թուխ Մանուկ եկեղեցին գտնվում է Զովունի(Ջրամբար) գյուղում: Այն միանավ, պայտաձև աբսիդով եկեղեցի է (IV-Vդարեր), կառուցված տեղական տուֆի բավական խոշոր սրբատաշ քարերով: Ունի երկու դուռ՝ հյուսիսային և հարավային պատերում: Եկեղեցու մոտ կատարված պեղումների ընթացքում գտնված կղմինդրները հաստատեցին, որ եկեղեցին ունեցել է թաղածածկ կտուր և ծածկված է եղել կղմինդրով:
1862թ. Մահտեսի Հակոբն ու իր որդի Սարգիսը նորոգում են Թուխ Մանուկ եկեղեցին: Թափված քարերի փոխարեն շարվածքի համար օգտագործվում են ավելի փոքր քարեր:          
ՍՈՒՐԲ ՎԱՐԴԱՆ ԵԿԵՂԵՑԻ
Սբ Վարդան եկեղեցին Զովունի(Ջրամբար) գյուղում: Այն միանավ, պայտաձև աբսիդով կառույց է, որի հարավային պատին կից է կրկնահարկ դամբարանը: Դամբարանի առաջին հարկը, որ փորված է եղել գետնի մեջ, լավ պահպանված է: Այն երեսապատված է տեղական անմշակ գետաքարով և ունի 2,8 մ խորություն: Դամբարան կարելի է իջնել աստիճաններով, եկեղեցու և դամբարանի մուտքերը գտնվում են միևնույն հրապարակի վրա: Դամբարանի փայտյա ծածկը, ինչպես նաև երկրորդ հարկն ամբողջությամբ քանդված են: Եկեղեցին կառուցված է տեղական կարմրավուն տուֆի խոշոր սրբատաշ քարերով: Պահպանվել է միայն եկեղեցու պատերի առաջին շարքը: Սուրբ Վարդան եկեղեցին հորինվածքով առնչվում է Էջմիածնի Սբ.Հռիփսիմեի տաճարի այժմյան կառույցի տակ պահպանված դամբարանին և ամենայն հավանականությամբ V դարի կեսերի գործ է:
Ավանդաբար հաղորդվել է, որ Սբ. Վարդան եկեղեցին կառուցվել է 451 թ. Ավարայրի ճակատամարտում զոհված հայոց սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանի հիշատակին, իսկ դամբարանում թաղվել է Նիգ-Ապարանի տեր Տաճատ Գնթունին, որը նույնպես նահատակվել է Ավարայրում: Հայաստանի կառավարությունը, Ապարանի ջրամբարի ստեղծման հետ կապված, որոշում ընդունեց՝ ջրի տակ մնացող Զովունի գյուղի տարածքից տեղափոխել հայկական արվեստի պատմության համար խիստ կարևոր երեք հուշարձան: Հուշարձաններից երկուսը՝ Թուխ Մանուկը և Սուրբ Վարդանը, մանրամասն չափագրումից և քարերի համարակալումից հետո քանդվեցին, տեղափոխվեցին և կրկին վերաշարվեցին գյուղի արևելյան Խաչեր կոչվող բարձունքում: Այդ երկու եկեղեցիները հայ իրականության մեջ առաջին ճարտարապետական շինություններն էին, որ մարդու ձեռքով ՙփոխեցին՚ իրենց դարավոր տեղը: Սբ. Պողոս-Պետրոս բազելիկ եկեղեցին ուսումնասիրությունից հետո մնաց տեղում:               
Գ. ԼԵՌՆԱՊԱՐ 
Եկեղեցի XI-XII դդ.
Լեռնապար գյուղը գտնվում է Արագածի շրջանում, նրա հյուսիսային կողմում, Փամբակի լեռնաշխարհի հարավային լանջին: Գյուղի եկեղեցին անշուք է, կանգուն, կառուցված ուշ ժամանակներում:

ԱՅՍ ԳՅՈՒՂԵՐԻ ՄԱՍԻՆ ԳՐԵԼ ԵՄ, ԲԱՅՑ ԵԿԵՂԵՑԻՆԵՐ ՉԿԱՆ, ՁԵՌՔԻ ՏԱԿ ԵՂԱԾ ՆՅՈՒԹԵՐ ԵՆ.

Գ. ԾԻԼՔԱՐ
Գտնվում է Արագածի շրջանում, Ապարան-Սպիտակ խճուղու վրա, Ծաղկահովիտ շրջկենտրոնից 11 կմ հս, մոտ 2200 մ բարձրությամբ թեք և ալիքավոր սարավանդի վրա:                        
Գ. ԳԵՂԱԴԻՐ
Գտնվում է Արագածի շրջանում, Արագածից հյուսիս, Ապարան-Արթիկ խճուղու վրա, շրջկենտրոնից 8 կմ արևմուտք: Տնտեսությունն զբաղվում է անասնապահությամբ և հացահատիկի մշակությամբ: Գյուղը հիմնադրել են Կարսի նահանգի Քյաքաչ գյուղից եկածները, 1829-ին:

Գ. ԲԵՐՔԱՌԱՏ
Գտնվում է Արագածից 13 կմ արևմուտք, Արագած լեռան զանգվածի արևմտյան ստորոտում, արգավանդ սարահարթի վրա: Բնակիչները հիմնականում 1915-20թթ. Արևմտյան Հայաստանից գաղթածներ են:

Թալինի տարածաշրջանի եկեղեցիներ /մաս առաջին/

Մանրամասն ↓

Ք. ԹԱԼԻՆ
Թալինի շրջանը գտնվում է Արարատյան գոգավորության նախալեռնային և լեռնային գոտում, Արագած լեռան հարավարևմտյան կողմում: Շրջանում կան կիկլոպյան կառույցներ, կրոմլեխներ, հին դամբարաններ, կոթող-մահարձաններ: Միջնադարյան ճարտարապետական հուշարձաններից են Կաքավաձորի միանավ եկեղեցին (5-րդ դ.), Մաստարայի Սբ. Հովհաննես (7-րդ.), Գառնահովիտի Սբ. Գևորգ (6-7-րդ. դ..), Իրինդի եկեղեցին (7-րդ. դ.), Թալինի քաղաքի տարածաշրջանի հուշարձանների խումբը (7-րդ դ.), Աշնակի բերդ-եկեղեցին, Բայսզի գմբեթավոր դահլիճը (12-13-րդ դդ.):
ԿԱԹՈՂԻԿԵ ԵԿԵՂԵՑԻ
Թալին ավանի հյուսիսային եզրի տափարակի վրա իր պատկառելի պատկերով վեր է խոյանում հայկական ճարտարապետության անկրկնելի գոհարներից մեկը՝ Թալինի Կաթողիկեն:
Եկեղեցու կառուցման մասին շինարարական և մատենագիտական տեղեկություններ չկան: Սակայն, ըստ նրա հատակագծային կերպարի, վերձիգ ծավալների, արտաքին հարդարանքի տարրերի, այն վերագրվում է VII դարին: Կաթողիկեի պատերի վրա եղած մի քանի արձանագրություններից վաղագույնը թվագրվում է 784 թվականով և վերաբերում է Ուխտատուր վանականի միջոցներով Թալին ջուր բերելու խնդրին: VII դարում Թալինում դեռևս իշխում էին Կամսարական նախարարները, որոնք հայտնի են իրենց շինարարական ծավալուն աշխատանքներով, ուստի, ամենայն հավանակությամբ, նրանք էլ կառուցել են Կաթողիկեն: Այն կանգուն է մնացել մինչև 1840 թվականի աղետաբեր երկրաշարժը: Երկրորդ անգամ ավերվել է 1926 թվականի երկրաշարժի ժամանակ: Հուշարձանների պահպանության կոմիտեն այն մասնակիորեն վերականգնել է 1947 և 1970 թվականներին:
Կաթողիկեն պատկանում է գմբեթավոր բազիլիկ տիպի եկեղեցիների դասին: Հայաստանում սրա նման խոշոր կառույցներից են նաև Դվինի և Արուճի տաճարները: Եկեղեցու չափերն են՝ 36,7x 26,7 մետր: Կաթողիկեի եռաստիճան հիմնախարիսխը դրված է քարից ու կրից կառուցված հատուկ հարթակի վրա: Թմբուկը 12 նիստանի է և ունի ատամնաշար քիվապսակ: Եկեղեցին ունեցել է 5 մուտք, որոնցից չորսը ունեն կիսաշրջան մեծ ճակատակալներ, իսկ արևմտյան գլխավոր շքամուտքը՝ սյունազարդ մի պորտիկ: Եկեղեցու ներսում կա երկու ավանդատուն: Հյուսիսային ավանդատան թաղակապ ծածկի տակ երևում է պատերի մեջ եղած գաղտնարանների մուտքը: Գաղտնարանները ունեցել են նաև հակասեյսմիկ նշանակություն: Կաթողիկեին յուրատեսակ գեղեցկություն է հաղորդում արտաքին պատերի վրայի դեկորատիվ որմնասյուների և դրանց պայտաձև կամարների համադրությունը: Հարավային կողմում որմնասյուները վերևում ավարտված են զամբյուղաձև, փոքր խոյակներով, որոնք զարդարված են ականթի տերևներով: Խոյակներին իջնում են երեք լուսամուտների կամարները, որոնց մակերեսին իրապատկերով քանդակած են ողկույզներով ծանրաբեռնված խաղողի գալարահյուս որթեր և տերևներ: Կամարների վերևում քանդակված է արևի մի ժամացույց: Նույն կողմի մուտքի երկու կողմերի լուսամուտների կամարները պատված են շրջանակավոր վարդակներով և ականթի տերևներով: Արևմտյան պատի մեջ թողնված են խորշեր, որոնց մեջ դրվել են խոյակով ավարտվող որմնասյուներ: Դրանք, հավանաբար, կրելիս են եղել թևավոր խաչեր կամ արձաններ, որոնք չեն պահպանվել: Թմբուկի տակի կլոր լուսամուտները զարդարված են սլաքաձև շղթաներով: Եկեղեցու հյուսիսային կողմի ապսիդների կամարաշարերը կրում են նռան ճյուղերի և պտուղների քանդակներ: Կամարներից մեկի ներքևի անկյունում դրվագված է նուռ հափշտակող մի արջ: Լուսամուտների կամարները նախշված են պայտաձև վզնոցաքանդակներով, բրգաձև զարդերով և ականթի տերևներով: Արևելյան կողմում ուղղանկյունաձև խորանի որմնասյուների խոյակները լցոնված են ոճավորված խոյաքանդակներով, իսկ կամարները՝ պարանահյուս պատկերներով: Ներսից եկեղեցու ավագ խորանի պատերին պահպանվել են երբեմնի հարուստ որմնակների որոշ հետքեր: Պատերը հարդարված են վզնոցապատկերներով, Տրդատ թագավորի հանդիսավոր երթի նկարով, կանգնած սրբերի և բուսական զարդերի նմանակումներով, որոնք վաղ քրիստոնեական արվեստում առկա զարդանկարային մոտիվներից են: Հետաքրքիր լուծում ունի նաև կաթողիկեի հատակի ձևավորումը: Կենտրոնական մասում այն կազմված է տարբեր մեծության շրջաններից, որոնք կատարված են մանր քարերի շարքերով: Կաթողիկեի չափերը, զարդաքանդակների և տարբեր տիպի լուսամուտներից թափանցող լույսի առատությունը նրան հաղորդում են մեծ վեհություն, և, երբ այն ակամա համեմատում ենք Զվարթնոցի տաճարի հետ, մեր աչքի առաջ վեր է հառնում այդ դարաշրջանի ստեղծագործ մտքի հզորությունը, որի շնորհիվ սերտորեն իրար միահյուսվել են կրոնական ասկետիզմը և աշխարհիկ կյանքի գույները:
ԲԱԶԻԼԻԿ ԵԿԵՂԵՑԻ
Թալին քաղաքի Կաթողիկե եկեղեցուց 7-8 մետր հյուսիս բացվել են բազիլիկ եկեղեցու (V դար) հիմնապատերը:
Այն միանավ, փոքր չափերի եկեղեցի է՝ կառուցված վարդագույն տուֆից: Պահպանված են որմնասյուների խարիսխներից երկուսը, որոնք ամբողջությամբ պատված են գծագոտիներով:
Սբ. ԱՍՏՎԱԾԱԾԻՆ ԵԿԵՂԵՑԻ
Թալին քաղաքի Կաթողիկե եկեղեցուց հարավ-արևելք` մոտ 200 մետր հեռավորության վրա, գտնվում է Սբ. Աստվածածին եկեղեցին: Այն պահպանված է ամբողջությամբ: Արևմտյան ճակատի արձանագրությունը հավաստում է, որ Սբ. Աստվածածին եկեղեցին կամ Փոքր եկեղեցին կառուցել է պատրիկ Ներսես Կամսարականը, 681 թ.: Այն խաչաձև, կենտրոնագմբեթ փոքր մի կառույց է: Թալինի Փոքր եկեղեցին վաղ միջնադարյան հայկական ճարտարապետության ինքնատիպ դրսևորումներից է: Եկեղեցին նստած է երկաստիճան հիմնախարիսխների վրա, որը հարավարևելյան կողմում դառնում է եռաստիճան: Այն կառուցված է կարմիր և սև տուֆի խոշոր սրբատաշ քարերով: Սբ. Աստվածածին եկեղեցին ունի երկու մուտք, որից արևմտյանը կիսասյուներով հարդարված գեղեցիկ մի շքամուտք է և զարդարված է ոճավորված բուսազարդերով:
Հյուսիսային խաչաթևում արտաքինից ունի խորան, որի պատին փորագրված է օտարալեզու մի արձանագրություն: Լուսամուտների քիվերը զարդարված են վզնոցապատկերներով: Եկեղեցուն յուրահատուկ գեղեցկություն են հաղորդում ատամնավոր քիվապսակները: Այս զարդաձևերը խիստ բնորոշ են վաղ միջնադարին: Պատերի առանձին քարերի վրա կան քարագործ վարպետների թողած սվաստիկաձև խաչերով և հայրեն ՙԻ՚ տառի նմանությամբ նշաններ: Եկեղեցու ներսը հետագայում պատվել է սվաղով, որի հետքերը պահպանվել են: Ներսի նորոգման ժամանակ բացվել են երկու արձանագիր տապանաքարեր:
Տապանաքարերից մեկը պատկանում է Սահակին՝ Դանիել Կարբեցու որդուն: Տապանաքարերը թվագրվում են IX-րդ դարի վերջով: Եկեղեցին մասամբ վերանորոգվել է 1947 թ., իսկ 1981 թ. նրա շուրջը կատարվել են պեղումներ, որի ընթացքում բացվեցին հարակից կացարանների մնացորդներ (15-17 դդ.):
ՍԲ. ԱՍՏՎԱԾԱԾԻՆ ԵԿԵՂԵՑԻՆ /X IX Դ /
Գտնվում է Թալին ավանի կենտրոնում (1866թ.): Եռանավ բազելիկ եկեղեցի է, ունի պայտե թաղաձև տանիք` հենված քարե սյուների վրա:
Եկեղեցու երկու մուտքերից արևմտյանը երկհարկ զանգակատան շքամուտքն է: Վերջինիս սյուները խոյակները վերցված են հնագույն մոնումենտալ ուրիշ կառույցներից: Արևելյան խորանի առջևի և եզրային պատերին կան որմնանկարների հետքեր: Արևմտյան մուտքից աջ և ձախ ագուցված են սև և կարմիր տուֆից երկու խաչքար: Ձախակողմյան խաչքարը հարդարված է բուսական զարդաքանդակով: Արևմուտքի պատերին կան նաև 12-13-րդ դարերի և 19-րդ դարի խաչեր՝ բուսական խաղողի ու նռան զարդերով և միջնադարյան արձանագրություններով: Խորանում դրված է 9-րդ դարի խաչքար, որի մեջտեղում պատկերված է հավասարաթև խաչ՝ օձագալար քանդակներով:
Եկեղեցու ներսի աստիճանների տակ թաղված է կլոր, մեծ մի սյան բեկոր /5-6-րդ դդ./, վրան դրոշմված հավասարթև խաչ: Երկու կոթող օգտագործված են որպես հարավային մուտքի կողասյուներ: Վառ կարմիր տուֆից կերտված կոթողի պատվանդանին պատկերված է Մարիամ Աստվածածինը` Քրիստոսին գրկած: Սրբապատկերների կողքերին նստած են թևատարած հրեշտակներ: Բեմի կենտրոնում գտնվող կոթողի պատվանդանին պատկերված խաչի թևերը չորս կողմի վրա տարածվում են թրաձև կայծակների տեսքով:, Սա շատ հազվագյուտ երևույթ է:
Գ. ԱԳԱՐԱԿ
Ագարակ գյուղը գտնվում է Թալինից 26 կմ արևելք: Սրա մասին պատմական տեղեկություններ չկան: Ղ. Ալիշանը այն հիշատակում է որպես ամայի տարածք, մինչդեռ գյուղի շրջակայքում կան տարբեր ժամանակնարին վերաբերող բազմաթիվ հուշարձաններ: Գյուղում գոյություն ունի մի ավերակ-եկեղեցի, որից պահպանվում է միայն թաղակապ ծածկով ավանդատունը՝ կառուցված վառ կարմիր տուֆով, ճակատներում սրբատաշ: Սրա կողային պատի մեջ գտնվել է արձանագրության մի բեկոր, որտեղ հիշվում է մեկին այգի նվիրելու մասին: Եկեղեցին հավանաբար կառուցվել է XI-XII դարերում: Նրա շրջակայքում պատահականորեն բացվել են սրբատաշ սև տուֆից կառուցված ջրավազան և գինու XI-XII դարերով թվագրվող խոշոր կարասներ:
Գ. ԲԱՅՍԶ
Հինավուրց Բայսզ գյուղը սփռված է Թալին շրջկենտրոնից 20 կմ հյուսիս-արևելք, գեղատեսիլ մի վայրում, երկու կիրճերի միախառումից առաջացած հրվանդանի վրա: Բայսզ անունը առաջին անգամ հիշատակված է Ղ. Ալիշանի երկերում: Իսկ թե ինչպես է կոչվել գյուղը հնում՝ հայտնի չէ: Գյուղի հարավում, կիրճի եզրին կառուցված է Բայսզի եկեղեցին: Ըստ ավանդության, այն կառուցել է Արուճի եկեղեցու ճարտարապետի աշակերտը: Թեև եկեղեցու պատերին չկան շինարարական արձանագրություններ, սակայն ճարտարապետական ձևով այն բնորոշ է X-XI դարերին:
Եկեղեցին խաչաձև հատակագծով կենտրոնագմբեթ կառույց է, ներսում կիսաշրջան խորանով և զույգ ավանդատներով: Նրա մուտքը արևմտյան կողմից է: Կառուցված է վարդագույն տուֆի սրբատաշ մեծ սալերով: Ճակատներն ունեն կարմրակիր կեղծ, գեղազարդային որմնասյուներ:
Գ. ԿԱՔԱՎԱՁՈՐ
Գտնվում է Թալին շրջկենտրոնից 23 կմ արևելք, Բայսզ տանող ճանապարհի վրա: Գյուղի մասին հիշատակում է Ղ. Ալիշանը: Բնակավայրի կենտրոնում պահպանվել են բազիլիկ եկեղեցու ավերակների հետքեր, նկատելի են հիմնապատերի որոշ հատվածներ, ականթի տերևներով զարդաքանդակներ, որոնց կատարման տեխնիկան բնորոշ է վաղ միջնադարին: Եկեղեցուց փոքր հեռու ընկած են որմնասյան խոյակներ: Եկեղեցին կառուցված է եղել վարդագույն տուֆից, ճակատներում սրբատաշ քարով:
Գ. ՆԵՐՔԻՆ ՍԱՍՆԱՇԵՆ
ԵԿԵՂԵՑԻ /VII դ./

Ներքին Սասնաշեն բնակավայրի կենտրոնում կա ավերակ մի եկեղեցի, որը Հայաստանի վաղ միջնադարյան ճարտարապետության մեջ հաճախադեպ կենտրոնագմբեթ փոքր հուշարձաններից է: Հանվել են նրա երեսապատման գրեթե բոլոր քարերը: Հիմնապատերի պահպանված քարերից ենթադրվում է, որ այն կառուցված է եղել կարմիր և վարդագույն տուֆի մեծ, սրբատաշ քարերով: Եկեղեցին ունի խաչաձև հատակագիծ, որի կիսաշրջանաձև թևերը առնված են ուղղանկյուն պատերի մեջ:
ԲԱԶԻԼԻԿ ԵԿԵՂԵՑԻ /V դ./
Ներքին Սասնաշեն գյուղից 1 կմ հարավ-արևմուտք, բլրի գագաթին կա բազիլիկ եկեղեցի: Սա հայտնաբերվել է պեղումների շնորհիվ: Միանավ, կիսաշրջան խորանով կառույց է: Պատերը պահպանված են մինչև 1,5 մետր բարձրությամբ և կառուցված են գորշ խոշոր տուֆաքարերով: Պեղումներից գտնվել են եկեղեցուն պատկանող քանդակազարդ քարեր, որոնցով և հնարավոր է դառնում այն թվագրել V դարով:
ՄԱՏՈՒՌ - Ներքին Սասնաշեն բնակավայրից 2 կմ հարավ նշմարվում են վաղ շրջանի դամբարանի վրա կառուցված փոքր մատուռի հիմնապատերը: Պատերից ընկած քարերի վրա կան որմնանկարների փոքր հատվածներ, ինչպես նաև գունային հետքեր:
Գ. ՆԵՐՔԻՆ ԲԱԶՄԱԲԵՐԴ
Ներքին Բազմաբերդ բնակավայրը շրջկենտրոնից 17 կմ արևելք է, բլուրներով շրջապատված գոգավորության մեջ: Բնակատեղին հայտնի է մի շարք հուշարձաններով:
Վանքի բլուրը - Ներքին Բազմաբերդ գյուղի թիկունքում բարձրացող բլրի գագաթին եղել են մ.թ.ա. առաջին հազարամյակով թվագրվող փոքր ամրոց և գյուղատեղի, որոնցից մնացել են միայն ավերակներ: Կան նաև որձաքարով կառուցված պարսպապատերի և կացարանների հետքեր:
Ներքին Բազմաբերդ գյուղից 3 կմ հարավ-արևմուտք պահպանվել են Կիկլոպյան շարվածքով պարսպապատերը: Ամրոցի առջև փռված են ավերակներ, որոնք երբեմնի բնակավայրի մնացորդներն են: Պեղումներից պարզվել է, որ այն թվագրվում է (մ.թ.ա. III և մ.թ. III դարերով):
Գ. ԻՐԻՆԴ
Սբ. ԳԵՎՈՐԳ ԵԿԵՂԵՑԻ

Իրինդ գյուղը Թալին շրջկենտրոնից 14 կմ հյուսիս-արևելք է: Իրինդը և նրա շրջակայքը, ունենալով բնակության համար հարմար դիրք, ծառայել է մարդուն և օգտագործվել դեռ հազարամյակներ առաջ: Հայկական վաղ միջնադարյան եկեղեցական ճարտարապետության եզակի նմուշներից մեկը հանդիսացող Իրինդի եկեղեցին համանուն բնակավայրի կենտրոնում է: Այն պատկանում է բազմախորան եկեղեցիների տիպին, ունի ութխորան և շրջանաձև հատակագիծ: Նրա արևմտյան խորանը փոխարինված է ուղանկյուն նավով, որով եկեղեցին տարբերվում է Եղվարդի նմանատիպ հուշարձաններից: Եկեղեցին կառուցված է վարդագույն տուֆից` ճակատների վրա սրբատաշ, ունի երկաստիճան հիմնախորան:
Ճակատներին կան խորշեր և կամարների գալարահյուս զարդաքանդակներ: Թմբուկի լուսամուտներն ունեն պայտաձև կամարներ: Կրող կիսասյուներից մեկի վրա պահպանվել է տղամարդու մի բարձրաքանդակ, որը հավանաբար, պատկերում է եկեղեցու ճարտարապետին: Նման պատկեր հայտնի է նաև Զվարթնոց եկեղեցուց: Եկեղեցու ներսում ընկած է քարե մեծ դուռը, իսկ պատի քարերից մեկի վրա պահպանված են երկաթագիր տառերով արձանագրության փոքր հատվածներ: Առանց շինարարական վկայագրի, սակայն, ըստ համանման այլ հուշարձանների հետ համեմատության և զուգադրության, այն ևս բնութագրվում է VII դարով: Կապտավուն տուֆից կառուցված քառակող կոթողի վրա ստորագրված են վարդակներ, գազանի շունչ և հրեշ, որոնք անշուշտ կապված են հայկական հեթանոսական առասպելաբանության հետ:
Գ. ԿԱԹՆԱՂԲՅՈՒՐ
Կաթնաղբյուր գյուղը ևս հարուստ է հուշարձաններով, որոնց մեծ մասը նոր է մտնում գիտական շրջանառության մեջ: Ղ. Ալիշանը գտնում է, որ գյուղի Մեհրիբան նախկին անվանումը ծագել է Մեհրիվան անունից:
ԵԿԵՂԵՑԻ - Կաթնաղբյուր գյուղի եկեղեցու հիմքերը գյուղի մշակույթի տան մոտ են և ծածկված են հողի հաստ շերտով: Մասնակի պեղումների ժամանակ բացվել են ուշ շրջանի նրան կից քառակուսի ամբարներ և պատերի մեջ շարված քառակող կոթողներ, ինչպես նաև XI-XII դարերով թվագրվող նվիրատվական արձանագրությունների բեկորներ: Պեղմուներով բացված նրա արևելյան պատի մի մեծ հատված կառուցված է VII դարին բնորոշ սրբատաշ խոշոր քարերի շարվածքով: Ներկայումս եկեղեցու հիմքերի վրա կառուցված է փոքր սրբատեղի, որի մեջ հավաքված են IX-XIII դարերի գեղաքանդակ խաչքարեր: Եկեղեցու շրջակայքի միջնադարյան գերեզմանատան տարածքում գտնվել են նաև խաչքարերի այլ բեկորներ:
Գ. ԱՇՆԱԿ
Գյուղում է գտնվում կիսավեր եկեղեցի, կառուցված 4-5-րդ դդ.:
ԵԿԵՂԵՑԻՆԵՐ - Եկեղեցի-դղյակը գտնվում է Աշնակ գյուղի հարվ-արևելյան մասում, խորընկա ձորի աջ եզրին: Եկեղեցի-դղյակի շրջակայքը ուսումնասիրվել է դեռևս XX դարի սկզբին, պեղել են Ռուսական կայսերական հնագետները: Գտածոները ներկայումս պահվում են Էրմիտաժի արևելագիտական բաժնում: Հուշարձանը ունի շատ հետաքրքիր կառուցվածք և անցել է շինարարական երեք շրջան: Առաջին շրջանը ընդգրկում է X-XI դարը, երբ կառուցվել է միախորան, թաղածածկ մատուռ: Սրբատաշ կարմիր տուֆով շարված մատուռը հետագայում առնվել է բազալտե քարերով կրկնապատի մեջ: Շինարարական վերջին շրջանում կառույցը հզորացվել է բազալտե տաշված քարերից կազմված հզոր պատով, որով մատուռը վերածվել է երկհարկանի դղյակի: Դեռևս պահպանվել է երկրորդ հարկի պատերի մի մասը, դրանք ունեն ուղղանկյուն աշտարակների տեսք: Եկեղեցի-դղյակի շարվածքը նման է Ամբերդի հուշարձանների վերակառուցումների շարվածքին, ուստի և հնարավոր է այն ևս թվագրել նույն դարաշրջանով:
Եկեղեցի համարվող մյուս կառույցը միջնադարյան մի շինություն է գյուղի հարավ-արևմտյան մասում, այսօրվա գերեզմանոցի տարածքում: Կառուցված է բազալտե հարթության վրա: Դրանից պահպանված է միայն երկու մետր բարձրությամբ պատի կրաշաղախե միջուկը՝ երեսապատման առանձին քարերով: Պատի վերևին շերտում երևում է գերանի տեղադրման անցք, որով հնարավոր է դառնում դատել հուշարձանի մասին որպես քաղաքացիական կառույցի, չնայած բացառված չէ, որ այն նաև եկեղեցի է:
Գ. ԵՂՆԻԿ
Սբ. ՆՇԱՆ ԵԿԵՂԵՑԻ

Եկեղեցին կառուցվել է 1866թ. և կոչվում է Սբ. Նշան (ըստ աղբյուրների՝ Ս. Հովհաննես): Եղնիկ գյուղի տարածքում կան հին ձիթհանքերի ավերակներ և գյուղատեղի:
Սբ. Նշան եկեղեցին գտնվում է Եղնիկ գյուղից 2 կմ հյուսիս, սառնորակ աղբյուրների ակունքում: Եկեղեցին փոքր չափերի միանավ շինություն է՝ կառուցված հավանաբար XVII դարում: Պատերը սրբատաշ դեղնավուն տուֆից են, տանիքը երկթեք է: Խորանի առջև կան XII-XIII դարերին բնորոշ զարդաքանդակներով խաչքարերի բեկորներ: Եկեղեցու մոտ պահպանվել է ուշ միջնադարյան գերեզմանոց, որի տապանաքարերից մեկի վրա կա ՙԿեասիմ ծառա Քրիստոսի՚ արձանագրությունը: Եկեղեցին, հավանաբար, ինչ-որ չափով առնչվել է նաև ջրի պաշտամունքի հետ: Մինչև հիմա էլ շրջակա գյուղի բնակիչները Վարդավառի գեղեցիկ տոնակատարությունը անցկացնում են այստեղ: Այդ նույն վայրում սփռված են միջնադարյան ընդարձակ գյուղատեղիի ավերակներ, ուր մնում են մեծ թվով առանձին կանգնած բնակարանային համալիրների պատեր՝ կառուցված կոպտատաշ տուֆից: Գյուղատեղիում պահպանված է նաև մի ծակ քար /Պորտաքար/, որի միջոցով անցնելով, չբեր կանայք, ըստ ավանդության, բուժվում էին:
Գյուղի եկեղեցուց քիչ հեռու պահպանվել են միջնադարի հասութաբեր ձեռնարկություններից մեկը՝ ձիթհանի ավերակները և դրա ճզմող քարը:
Գյուղի կենտրոնում համագյուղացիների ուժերով կառուցված է զոհված եղնիկցիների հիշատակին նվիրված աղբյուր-հուշարձան: Երկրորդ հուշարձանը, որը գյուղի հարավային մասում է, նույնպես նվիրված է համաշխարհային պատերազմում զոհվածների հիշատակին: Հուշարձանը կառուցված է սպիտակ ֆելզիտից և ունի հետաքրքիր գեղարվեստական լուծումները:
Գ. ԴԱՇՏԱԴԵՄ
Սբ. ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ ԵԿԵՂԵՑԻ

Սբ. Քրիստափոր եկեղեցին գտնվում է Դաշտադեմ գյուղից 2,5 կմ հարավ: Սրբատաշ գորշ տուֆից է, ներսից խաչաձև, արտաքինից ներկալված ուղղանկյան մեջ և թվագրվում է VII դարով: Քառակուսի հիմքից անցումը ութանիստ գմբեթին իրականացված է առագաստների միջոցով: Միակ՝ արևմտյան մուտքը շրջակալված է քանդակազարդ զույգ որմնասյուներով: Պատերին կան X-XV դդ. նվիրատվական արձանագրություններ:
Ս. Քրիստափորը ամբողջությամբ վերականգնվել է 1980թ.: Այն շրջապատված է կոպտատաշ բազալտե պարսպով, ավելացվել են խցեր: Եկեղեցուց քիչ հյուսիս պահպանված է սև տուֆից կառուցված քառակուսի հատակագծով աշտարակաձև մի կառույց, որը պայմանականորեն համարվում է զանգակակատուն:
Գ. ԱԿՈՒՆՔ
Ս. ԱՍՏՎԱԾԱԾԻՆ ԵԿԵՂԵՑԻ

Ս. Աստվածածին եկեղեցին 1857թ. կառույց է: Գտնվում է Ակունք գյուղի կենտրոնում, բարձր հարթության վրա: Այն թաղակապ, փայտե ծածկով, եռանավ բազիլիկատիպ եկեղեցի է՝ կառուցված կարմիր և սև տուֆից: Նրա հարավային մուտքի բարավորի վրա փորագրված է գեղեցիկ խաչաքանդակ՝ զարդարված խաղողի ողկյուզներով և ձիթենու տերևներով: Արևմտյան մուտքի մոտ դրված են սև տուֆից սյունանման կոթողներ:
ԹՈՒԽ ՄԱՆՈՒԿ ՄԱՏՈՒՌ
Ակունք գյուղը բլուրներով շրջապատված փոքր գոգավարության վրա է, շրջկենտրոնից 5կմ հյուսիս-արևմուտք: Գյուղի հյուսիս-արևելյան մասում ՙԹուխ Մանուկ՚ կոչվող մատուռի /XII-XIII դդ/ ավերակներն են: Պահպանված են նրա խորանի ամբողջական կամարը և 170սմ բարձրությամբ պատերը՝ շարված կիսատաշ կարմիր և սև տուֆով: Մատուռի մեջ դրված է լուսապսակով սրբի բարձրաքանդակի մի բեկոր: Այն թևերը երկու կողմ տարածած կնոջ պատկեր է, բնորոշ վաղ միջնադարյան ժամանակաշրջանին: Կան նաև զարդաքանդակներով հարուստ XII-XIII դդ. թվագրված խաչքարերի բեկորներ:
Սբ. ՍԱՐԳԻՍ ՈՒԽՏԱՏԵՂԻ
Սբ. Սարգիս ուխտատեղին Եղել է մատուռ` Ակունք գյուղի թիկնամասի բլուրի գագաթին և ոչնչացվել է մեր օրերում, ջրագծի կառուցման հետևանքով: Երբեմնի մատուռի հարևանությամբ կան վարդագույն տուֆից քառակող կոթողներ, որոնցից մեկի վրա քանդակված է սկիհ /IV - VII դ./: Նույն բլուրի լանջին տարածված է այսօրվա գերեզմանոցը, որտեղ առկա են նաև միջնադարյան տապանաքարեր:
Գ. ԿԱՐՄՐԱՇԵՆ
Թալին շրջկենտրոնից 1 կմ հյուսիս, Արագածի բարձրադիր լանջերին է փռված Կարմրաշեն գյուղը, որի շրջակայքում կան մի շարք հուշարձաններ:
Գյուղի կենտրոնում նկատվում են բազելիկ եկեղեցու հիմնապատերը: Այստեղ տապանաքարերի փոխարեն օգտագործվել են այդ եկեղեցու քարերն ու ճարտարապետական դետալները: Կան նաև XII-XIII դդ. խաչքարեր ու հասարակ տապանաքարեր: Հարավային կողմում կան IV-VII դդ. քառակող կոթողներ և կոթողի մի պատվանդան:
Գ. ԶԱՐԻՆՋԱ
Սբ. ԽԱՉ ԵԿԵՂԵՑԻ

Բլուրներով շրջապատված հարթության վրա, Թալին շրջկենտրոնից 13 կմ հյուսիս-արևմուտք, Ցամաքասարից Մարալիկ տանող ճանապարհի ձախ եզրին փռված է Զարինջա գյուղը, որի հյուսիսային մասում, ցածրիկ բլրի վրա, այսօրվա գերեզմանոցի մոտ կանգնած է VIIդ. կառուցված Սբ. Խաչ եկեղեցին:
Այն խաչաձև հատակագծով կենտրոնագմբեթ կառույց է: Ներսից խորանները շրջանաձև են, իսկ արտաքինից՝ հնգանիստ կողերով: Ուղղանկյուն հատակագծով ավանդատունը եկեղեցու շրջագծից դուրս է: Եկեղեցու թմբուկը արտաքուստ ձևավորված է ոլորուն որմնասյուներով և պայտաձև կամարներով: Թմբուկը եզերված է ականթի տերևներով քանդակազարդ քիվով: Գմբեթը վեղարաձև է: Եկեղեցին ունի երկու մուտք, որոնցից հյուսիսայինը ներկայումս փակված է: Հարավային մուտքի բարավորի վրա քանդակված է բուսազարդերով խաչ, որի երկու կողմերում դեմ-դիմաց կանգնած են մի զույգ աղավնի: Եկեղեցին կառուցված է կարմիր, սև, դեղնավուն տուֆ քարերից: Երեսակալ քարերի վրա կան հայկական տառանշաններ: Եկեղեցու ստորին և վերին շարքերի քարերի միջև խիստ տարբերություն կա, որը վկայում է X-XI դարերում Պահլավունիների կատարած հիմնավոր վերանորոգումների մասին: Բեմի առջևի պատի մեջ շարված են տարբեր տիպի երեք խաչքարեր: Մեկը կլոր շրջանագծով է, որի վրա քանդակված են խաղողի սլաքաձև ողկույզներ, նկատվում է արձանագրության մի հատված: Խաչքարերը, ըստ զարդաքանդակի, թվագրվում են VIII-IX դարերով: Եկեղեցուց 3-4 մետր հյուսիս կա ուղղանկյուն հատակագծով, սրբատաշ տուֆից ավերակ մի շինություն /մոտ 50 սմ լայնության պատով, որը, հավանաբար, գերեզմանատան կառույց է /:
Գ. ԱՐԱԳԱԾ
Թալին ավանից 2 կմ արևմուտք, Ախուրյան կիրճի ձախ պռնկին կանգնած է Արագածի վեցխորան կարմիր տուֆից կառուցված եկեղեցին: Ճարտարապետական և կառուցողական առանձնահատկություններով այն թվագրվում է VI դարով: Գմբեթի պատուհաններից մեկի պսակի արձանագրությունը հաղորդում է ճարտարապետի անունը՝ Գրիգոր: Սույն եկեղեցին կարևոր տեղ է գրավում հայ ճարտարապետության մեջ, իբրև բազմախորան եկեղեցիների /Իրինդ, Եղվարդ/ նախատիպ:
 

Թալինի տարածաշրջանի եկեղեցիներ /մաս երկրորդ/

Մանրամասն ↓

Գ. ՇԵՆԻԿ
Սբ. ԱՍՏՎԱԾԱԾԻՆ ԵԿԵՂԵՑԻ

Սբ. Աստվածածին միանավ թաղածածկ եկեղեցին գտնվում է Շենիկ գյուղում, բլրի լանջին (Vդ.):
Պեղումներից պարզվել է, որ այն ունի ուղղանկյուն հատակագիծ և երկու մուտք: Զուրկ է ավանդատնից: Հյուսիսային պատը, ի տարբերություն մյուսների, շարված է փոքր չափերի տուֆաքարերով, ինչը, հավանաբար, հետագա վերանորոգումների արդյունք է: Եկեղեցին ունի եռաստիճան հիմնախարիսխ, իսկ նրա տանիքը եղել է կղմինդրածածկ, որը հաստատվում է պեղումներից հայտնաբերած կղմինդրի բազմաթիվ բեկորներով: Շենիկի եկեղեցու հայտնաբերված դետալները, նրա առանձին քարերի վրա փորագրված շրջանի մեջ ներգծված հավասարաթև խաչերը հավաստում են վերոհիշյալ թվագրությունը:                                                           
Սբ. ՍԱՐԳԻՍ ԵԿԵՂԵՑԻ
Սբ. Սարգիս եկեղեցին գտնվում է Շենիկ գյուղի հարավային մասում: Սա խաչաձև հատակագծով, միախորան փոքր եկեղեցի է՝ կառուցված վարդագույն և սև տուֆով, ճակատները՝ սրբատաշ: 1901 թվականին VII դարի շարվածքից պահպանված է եղել միայն արևելյան մասը, խարխլված պատերը քանդել և վերանորոգել են: Նորոգված շինության մեջ հետաքրքրություն է ներկայացնում փայտե թաղածածկը:                                                                                        
Գ. ՄԱՍՏԱՐԱ
Գյուղը գտնվում է Թալին քաղաքից 6-կմ հյուսիս, Արագածի հարավ-արևմտյան փեշերին, երեք կողմից շրջապատված է քարքարոտ լեռնաճյուղերով, իսկ հարավ-արևմտյան կողմում փռված է արգավանդ դաշտը: Միջնադարյան Հայաստանի վաղ շրջանի ճարտարապետական ինքնատիպ կառույց է Մաստարայի Սբ. Հովհաննես եկեղեցին: Սրա մի արձանագրությունում հիշատակված է, թե ՙԳրիգորասը շինեց Մաստարայի եկեղեցին Թեոդորոս Գնունյանց արքեպիսկոպոսի ժամանակ՚: Կառուցողը Գրիգոր Մամիկոնյան իշխանն է : Սակայն կարծիք կա նաև, թե եկեղեցին կառուցվել է 5-րդ դ., իսկ 7-րդ, 10-13-րդ դդ. վերանորոգվել է: Դրա ապացույցն են եկեղեցու ճարտարապետական խիստ արխաիկ ձևերը և հուշարձանի հնագույն շարքի վրա պահպանված հունարեն արձանագրությունը: Բոլորաշեն, մեծ ու անսյուն, կենտրոնագմբեթ կառույց է: 18-րդ դ. շրջապատված է եղել բարձր պարիսպով, որը 1889 թ քանդել և եկեղեցին վերանորոգել են: Գյուղի անվան ծագումը ավանդությամբ կապված է եկեղեցու կառուցման հետ: Ըստ այդ ավանդության՝ Գրիգոր Լուսավորիչը Կեսարիայից բերել է Ս. Հովհաննեսի մասունքները և մի մասունք թաղել է այստեղ, վրան կառուցել եկեղեցի ու գյուղին տվել Մաստարա անունը, որը նշանակում է ՙմասը տարա՚: Մաստարայի տարընթերցումներն են, ընդ որում Մազդարան հին ձևերից է:                                                       
Ս. ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԵԿԵՂԵՑԻՆ
Հայկական վաղ քրիստոնեական ճարտարապետության յուրատիպ և կատարյալ կառույցներից մեկը Ս. Հովհաննես եկեղեցին է: Այն խաչաձև հատակագծով կենտրոնագմբեթ շինություն է, ներսից կիսաշրջան, իսկ դրսից եկեղեցու ընդհանուր շրջագծից դուրս ելնող բազմանիստ չորս խորաններով: Ըստ ծավալների այս կառուցվածքը շատ յուրահատուկ է Մաստարայի եկեղեցուն՝ համանմանների շարքում:
Խորանին կից կան երկու փոքրիկ ավանդատներ: Անցումը քառակուսուց բազմանիստ թմբուկի հիմքին, կատարված է մեծ տրոմպների միջոցով: Իր հերթին բազմանիստ թմբուկից անցումը կլոր գմբեթահիմքին իրականացված է ավելի փոքր տրոմպների միջոցով: Իսկ գմբեթը կոնաձև քարածածկ է, բնորոշ տվյալ ժամանակաշրջանի նմանատիպ հուշարձաններին: Եկեղեցին արևմտյան կողմից ունի շքամուտք և մուտք հարավային կողմից՝ դեպի խորան: Լուսամուտների քիվերը պատված են խաղողի և հյուսածո զարդերի քանդակներով: Եկեղեցին ունի նաև ատամնաշար քիվերի զարդարուն գոտի: Շինության ներքին միակ հարդարանքը երկու հավասարաթև, հնագույն խաչապատկերներն են՝ առնված շղթայաձև պսակների մեջ, արևելյան խորանի երկու կողմերում: Ներսում, արևմտյան պատին կից, կանգուն է XX դարի սկզբին դրված փայտե քանդակազարդ ռոտոնդան:
Եկեղեցու ճակատներին կան հայերեն մի շարք արձանագրություններ, որոնց մեծ մասը Գրիգորիասի և Դավիթ Գնթունու փորագրածն են:
Դրանք թվագրված են VII դարի կեսով: Ստորին շարքերի քարերից մեկի վրա կա նաև հունարեն արձանագրություն: Մաստարայի եկեղեցու կառուցման ժամանակի վերաբերյալ եղել է տարակարծություն: Ավելի հավանական է համարվել VI դարը: Վերջերս կատարված մաքրման-պեղման աշխատանքների ժամանակ բացվել են եկեղեցուն կիպ կլոր աշտարակներ, կրապատ հորեր, գետնուղիներ, որոնք վկայում են, որ ուշ միջնադարում եկեղեցին հավանաբար վերածվել է դղյակի:                                                                                              
ՙԹՈՒԽ ՄԱՆՈՒԿ՚ ՈՒԽՏԱՏԵՂԻ
Գտնվում է Մաստարա գյուղի Սբ. Հովհաննես եկեղեցուց հարավ-արևմուտք:
Այն կառուցված է XVII-XVIII դարերում իբրև մատուռ: 1901 թվականի արձանագրության համաձայն այդ ժամանակ վերանորոգվել է նրա երկթեք քարածածկ տանիքը: Կողքին կա միջնադարյան մի դամբարանակառույց: Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ ՙԹուխ Մանուկ՚ մատուռը կառուցված է IV-VII դարերում, քառակող սյունանման կոթողների վրա: Կոթողները կանգնեցված են դեմ-դիմաց և ունեն իմպոստային խոյակներ:
Նրանից ոչ հեռու գտնվում է Սբ. Նշան փոքրիկ եկեղեցին, որը տեղացիներն անվանում են ՙժաժկանց ավետարան՚:                      
Սբ. ՍՏԵՓԱՆՈՍ ՆԱԽԱՎԿԱ ՄԱՏՈՒՌԸ /XVII-XVIIIդդ/.
Մաստարա գյուղի հյուսիս-արևմտյան բարձրունքի վրա պահպանել են միջնադարյան ամրոցի ավերակներ և Սբ. Ստեփանոս Նախավկա մատուռը, որը կառուցվել է 1879 թ. հին Սբ. Ստեփանոս Նախավկա եկեղեցու տեղում: Կառուցված է դեղնակարմրավուն տուֆից, ունի փոքր զանգակատուն:
Գյուղի արևելյան կողմում գտնվում են հին ժամանակների գերեզմանոցը և մատուռի ավերակները:

Գ. ԳԱՌՆԱՀՈՎԻՏ
Սբ. ԳԵՎՈՐԳ ԵԿԵՂԵՑԻ

Սբ Գևորգ եկեղեցին գտնվում է Գառնահովիտ գյուղի կենտրոնում, և աչքի է ընկնում իր վեհությամբ և շքեղությամբ: Այն կենտրոնագմբեթ է: Ունի քառանկյուն չորս ավանդատներ, երկու շքամուտք, որից արևմտյանը գլխավորն է: Մուտքերի աջ և ձախ կողմերը լրացված են կիսասյուներով: Եկեղեցու չորս թևերի մեջտեղում բարձրանում է շքեղ, ութանիստ գմբեթաթմբուկը, իր 12 լուսամուտներով և կոնաձև գմբեթով: Նրա ճակատները ունեն երկուական խորշեր և քանդակազարդ կամարներով նեղ լուսամուտներ:
Արևմտյան պատի խորշերի մեջ արված են որմնասյուներ՝ արձաններ կամ թևավոր խաչեր կանգնեցնելու համար: Հյուսիսային և արևելյան պատերի խորշերի վերջավորությունները զարդարված են վազող ձիու և արև-սկավառակի փոքրածավալ քանդակապատկերներով: Քիվերը զարդարված են ականթի տերևներով: Եկեղեցու թմբուկը ևս ունի պատերը աշխուժացնող խորշեր, բացի կամարակապ լուսամուտներից: Կամարների վրա արված են թեփուկազարդեր և վզնոցապատկերներ: Եկեղեցու երեք կողմերի պատերը դրված են եռաստիճան հիմնախարիսխների վրա: Պատերին եղած արձանագրությունները հողմահարվել են և ընթեռնելի չեն: Լուսամուտի քիվերից մեկի զարդանախշերի մեջ կարդացվում է ՙՄովսես՚ անունը:
Եկեղեցու ներսը ամբողջությամբ սալահատակ է, իսկ բեմի առջև արված է կիսաշրջանաձև ՙդաս՚ կոչվող հարթակ: Այս եկեղեցին, որը ճարտարապետական առումով սերում է Ավանի տաճարից, ունի նաև յուրահատուկ տարրեր, որոնք նման են Մաստարայի և Թալինի հայտնի հուշարձանների առանձին դրվագներին: Ուստի հնարավոր է դառնում Սբ. Գևորգ եկեղեցին թվագրել VI դարով:                                                          
Սբ. ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՄԱՏՈՒՌԸ.
Սբ Հովհաննես մատուռը գտնվում է Գառնահովիտ գյուղից 2 կմ հյուսիս, երկու ձորերի միացման տեղում: Թաղակապ ծածկով այս մեծ մատուռը կառուցվել է 1892 թվականին, իր մեջ ներառնելով հին մատուռ-հուշարձանի ավերակները: Մատուռից վերև, ժայռի մեջ փորված են պաշտամունքային խորշեր: Ձորի մեջ նկատելի են միջնադարյան ջրաղացի ավերակների հետքերը:

Գ. ՍՈՒՍԵՐ
ԹՈՒԽ ՄԱՆՈՒԿ ՈՒԽՏԱՏԵՂԻ

Սուսեր գյուղը, որն ընկած է Ցամաքասարից 3 կմ արևմուտք, հայտնի է ՙԹուխ Մանուկ՚ կոչվող ուխտատեղիով: Այն մտնում է այսօրվա գերեզմանոցի տարածքը: Այստեղ հավաքված են XII - XIV դդ. խաչքարերի բեկորներ:

Գ. ԶՈՎԱՍԱՐ
Սբ. ԳԵՎՈՐԳ ԵԿԵՂԵՑԻ

Զովասար գյուղը գտնվում է Թալինի շրջանում, Արագած լեռան հարավ-արևմտյան լանջին, շրջկենտրոնից 11-12 կմ հյուսիս-արևելյան կողմում: Գյուղի մոտակայքում կան կիկլոպյան ամրոցի և միջնադարյան եկեղեցու մնացորդներ: Գյուղում է գտնվում նաև Սբ. Գևորգ եկեղեցին:

 

 



Մարզադպրոցներ

Աշտարակի մարզային մանկապատանեկան մարզադպրոց

Հեռ.` /+374 /094-93-35-64

Մանրամասն ↓

Հասցե` ՀՀ Արագածոտնի մարզ, ք. Աշտարակ, Վ.Պետրոսյան 4

Էլ. փոստ`

 Տնօրեն՝ Արտավազդ Հովակիմյան

Աշտարակի քաղաքային մանկապատանեկան մարզադպրոց

Հեռ.` /+374 232/094-55-72-42

Մանրամասն ↓

Հասցե` ՀՀ Արագածոտնի մարզ, ք.Աշտարակ, Ն.Աշտարակեցու 33

Էլ. փոստ`

 Տնօրեն՝ Գառնիկ Գյոզալյան

Ապարանի մանկապատանեկան մարզադպրոց

Հեռ.` /+374 252/ 2-43-30

Մանրամասն ↓

Հասցե` ՀՀ Արագածոտնի մարզ, ք. Ապարան, Գ.Նժդեհի փ. 2/1 նրբանցք

Էլ. փոստ`

 Տնօրեն՝ Աշոտ Սաֆարյան

Ապարանի մանկապատանեկան մարզադպրոց

Հեռ.` /+374 252/ 2-43-30

Մանրամասն ↓

Հասցե` ՀՀ Արագածոտնի մարզ, ք. Ապարան, Գ.Նժդեհի փ. 2/1 նրբանցք

Էլ. փոստ`

 Տնօրեն՝ Աշոտ Սաֆարյան

Թալինի Գարեգին Սվդալյանի անվան մարզադպրոց

Հեռ.` /+374 / 094-93-55-33

Մանրամասն ↓

Հասցե` ՀՀ Արագածոտնի մարզ ք. Թալին, Խանջյան փ. 12

Էլ. փոստ`

 Տնօրեն Սեւակ Ավդալյան

Քուչակի Միհրդատ Ասատրյանի անվան մարզադպրոց

Հեռ.` /+374 252/ 093-32-43-44

Մանրամասն ↓

Հասցե` ՀՀ Արագածոտնի մարզ, գյուղ Քուչակ, 1-ին փողոց

Էլ. փոստ`

 Տնօրեն՝ Մաթեւոս Ասատրյան



Մշակույթի տներ

Աշտարակի քաղաքային մշակույթի տուն

Հեռ.` /+374 232/ 32385

Մանրամասն ↓

Հասցե` ք.Աշտարակ, Ն.Աշտարակեցու 5

Էլ. փոստ`

Տնօրեն` Վրեժ Խաչատրյան 

Կարբիի մշակույթի տուն

Հեռ.` /+374 / 077-24-04-43

Մանրամասն ↓

Հասցե` ՀՀ Արագածոտնի մարզ, գ. Կարբիի

Էլ. փոստ`

 Տնօրեն՝  Նվարդ Հովհաննիսյան

ՀՀ Արագածոտնի մարզի Արուճի ակումբ

Մանրամասն ↓

Հասցե` ՀՀ Արագածոտնի մարզ, գ.Արուճ

Էլ. փոստ`

 Տնօրեն՝ Լուկաշ Արտավազդի Սիմոնյան

ՀՀ Արագածոտնի Թաթուլ համայնքի մշակույթի տան

Հեռ.` /+374 / 094826189

Մանրամասն ↓

Հասցե` ՀՀ Արագածոտնի մարզ. գ. Թաթուլ

Էլ. փոստ`

Տնօրեն՝ Աշոտ Հարոյան  

ՀՀ Արագածոտնի Կաքավաձորի մշակույթի տուն

Հեռ.` /+374 / 093-62-03-09

Մանրամասն ↓

Հասցե` ՀՀ Արագածոտնի մարզ, գ.Կաքավաձոր

Էլ. փոստ`

 Տնօրեն` Մուշեղ Հակոբի Խաչատրյան

ՀՀ Արագածոտնի մարզ Վերին Բազմաբերդի մշակույթի տուն

Հեռ.` /+374/ 098-76-89-61

Մանրամասն ↓

Հասցե` ՀՀ Արագածոտնի մարզ, գ.Վերին Բազմաբերդ

Էլ. փոստ`

 Տնօրեն՝ Կոմիտաս Գրիգորյան 

ՀՀ Արագածոտնի մարզ Օշականի մշակույթի տուն

Հեռ.` /+374/ 091-34-11-23

Մանրամասն ↓

Հասցե` ՀՀ Արագածոտնի մարզ, գ.Օշական. Մաշտոցի փ. 1

Էլ. փոստ`

 Տնօրեն՝ Հայկ Հովհաննիսյան

ՀՀ Արագածոտնի մարզի Ագարակավանի մշակույթի տուն

Հեռ.` /+374 232/ 093378351

Մանրամասն ↓

Հասցե` ՀՀ Արագածոտնի մարզ, գ.Ագարակավան 5/11

Էլ. փոստ`

 Տնօրեն՝ Իվասիկ պողոսյան

ՀՀ Արագածոտնի մարզի Ագարակի մշակույթի տուն

Հեռ.` /+374 232/ 077-43-53-53

Մանրամասն ↓

Հասցե` ՀՀ Արագածոտնի մարզ, գ.Ագարակ

Էլ. փոստ`

 Տնօրեն՝ Անահիտ Մինասյան

ՀՀ Արագածոտնի մարզի Արտաշավան համայնքի մշակույթի տուն

Հեռ.` /+374 /093 41 69 61

Մանրամասն ↓

Հասցե` ՀՀ Արագածոտնի մարզ, գ.Արտաշավան

Էլ. փոստ`

 Տնօրեն՝ Ավետիք Հարությունյան

ՀՀ Արագածոտնի մարզի Արտաշավանի մշակույթի տուն

Հեռ.` /+374 232/ 093 41 69 61

Մանրամասն ↓

Հասցե` ՀՀ Արագածոտնի մարզ, գ.Արտաշավան

Էլ. փոստ`

 Տնօրեն՝Ավետիք   Հարությունյան  

ՀՀ Արագածոտնի մարզի Արտենիի մշակույթի տուն

Հեռ.` /+374 232/ 098 71-95-73

Մանրամասն ↓

Հասցե` ՀՀ Արագածոտնի մարզ, գ.Արտենի

Էլ. փոստ`

 Տնօրեն՝ Արփինե Աթանեսյան

ՀՀ Արագածոտնի մարզի Գետափի մշակույթի տուն

Հեռ.` /+374 / 093 95-27-09

Մանրամասն ↓

Հասցե` ՀՀ Արագածոտնի մարզ, ք. Աշտարակ, Վ.Պետրոսյան 4գ.Գետափ

Էլ. փոստ`

 Տնօրեն՝ Ռուզաննա Սիմոնյան

ՀՀ Արագածոտնի մարզի Դաշտադեմի մշակույթի տուն

Հեռ.` /+374 232/ 077 509 204

Մանրամասն ↓

Հասցե` ՀՀ Արագածոտնի մարզ, գ.Դաշտադեմ

Էլ. փոստ`

 Տնօրեն՝ Հայկանուշ Գրիգորյան

ՀՀ Արագածոտնի մարզի Եղիպատրուշի մշակույթի տուն

Հեռ.` /+374 /093-80-76-64

Մանրամասն ↓

Հասցե` ՀՀ Արագածոտնի մարզ, գ. Եղիպատրուշ

Էլ. փոստ`

 Տնօրեն՝ Գեղամ Դավթյան

ՀՀ Արագածոտնի մարզի Զովասարի մշակույթի տուն

Հեռ.` /+374 / 077-47-22-48

Մանրամասն ↓

Հասցե` ՀՀ Արագածոտնի մարզ Գ. Զովասար, փ.1, 56/1

Էլ. փոստ`

 Տնօրեն՝ Արմինե Պետրոսյան

ՀՀ Արագածոտնի մարզի Թալինի մշակույթի կենտրոն

Հեռ.` /+374 / 091-45-95-38

Մանրամասն ↓

Հասցե` ՀՀ Արագածոտնի մարզ, ք.Թալին, Գայի փ.

Էլ. փոստ`

Կազմակերպա-իրավական տեսակը` ՀՈԱԿ

 Տնօրեն՝ Ժորա Գրիգորյան

ՀՀ Արագածոտնի մարզի Հացաշենի մշակույթի տուն

Հեռ.` /+374 / 077-30-43-00

Մանրամասն ↓

Հասցե` ՀՀ Արագածոտնի մարզ, գ.Հացաշեն

Էլ. փոստ`

 Տնօրեն՝ Ալիսա Գրիգորյան

ՀՀ Արագածոտնի մարզի Մաստարայի մշակույթի տուն

Հեռ.` /+374 232/ 094019503

Մանրամասն ↓

Հասցե` ՀՀ Արագածոտնի մարզ, գ.Մաստարա 3/1

Էլ. փոստ`

 Տնօրեն՝ Հասմիկ Անտոնյան

ՀՀ Արագածոտնի մարզի Նորաշենի մշակույթի տուն

Հեռ.` /+374 / 093-90-77-02

Մանրամասն ↓

Հասցե` ՀՀ Արագածոտնի մարզ,գ.Նորաշեն

Էլ. փոստ`

 Տնօրեն՝ Ռուզան Ավետիսյան

ՀՀ Արագածոտնի մարզի Շամիրամի մշակույթի տուն

Հեռ.` /+374 / 09325.84.00

Մանրամասն ↓

Հասցե` ՀՀ Արագածոտնի մարզ,գ. Շամիրամ

Էլ. փոստ`

 Տնօրեն՝ Քյարամ Ահմադի Շարոյան

ՀՀ Արագածոտնի մարզի Ոսկեվազի մշակույթի տուն

Հեռ.` /+374 / 091/954008, /093/954008

Մանրամասն ↓

Հասցե` ՀՀ Արագածոտնի մարզ, գ.Ոսկեվազ Արագածի 4

Էլ. փոստ`

 Տնօրեն՝  Գոռ Թորոսյան 

ՀՀ Արագածոտնի մարզի Վարդենուտի մշակույթի տուն

Հեռ.` /+374 232/ 077-37-27-77

Մանրամասն ↓

Հասցե` ՀՀ Արագածոտնի մարզ, ք. Աշտարակ, Վ.Պետրոսյան 4գ.Վարդենուտ

Էլ. փոստ`

 Տնօրեն՝ Էդգար Գեւորգյան

ՀՀ Արագածոտնի մարզի Օհանավանի մշակույթի տուն

Հեռ.` /+374 232/ 077 92 70 80

Մանրամասն ↓

Հասցե` ՀՀ Արագածոտնի մարզ, Օհանավան համայնք, 1 փողոց, 1 փակուղի, 1 շենք

Էլ. փոստ`

 Տնօրեն՝ Լենդրուշ Ոսկանյան

ՀՀ Արագածոտնի Նոր Արթիկի մշակույթի տուն

Հեռ.` /+374/ 093-44-38-23

Մանրամասն ↓

Հասցե` ՀՀ Արագածոտնի մարզ, գ. Նոր Արթիկ, փ. 1, շենք 14

Էլ. փոստ`

 Տնօրեն՝ Էլմիրա Աբգարյան

Սասունիկի համայնքային մշակույթի տուն

Հեռ.` /+374 / 093-69-65-02

Մանրամասն ↓

Հասցե` ՀՀ Արագածոտնի մարզ, գ. Սասունիկ

Էլ. փոստ`

 Տնօրեն՝ Մասիա Ղազարյան

Ք. Աշտարակի Արայի մշակույթի տուն

Հեռ.` /+374 232/ 3-20-33

Մանրամասն ↓

Հասցե` ՀՀ Արագածոտնի մարզ, ք. Աշտարակ, Արայի թաղամաս

 Տնօրեն՝ Անժելա Ազատյան

Քուչակի մշակույթի տուն

Հեռ.` /+374 232/ 077-17-27-20

Մանրամասն ↓

Հասցե` ՀՀ Արագածոտնի մարզ, գյուղ Քուչակ, 1-ի խճուղի 23

Էլ. փոստ`

 Տնօրեն՝ Հայկ Գալստյան



Պատմական միջավայրի պահպանության Արագածոտնի մարզային ծառայություն ՊՈԱԿ

Պատմական միջավայրի պահպանության Արագածոտնի մարզային ծառայություն ՊՈԱԿ

Հեռ.` 095 69 00 87

Մանրամասն ↓

Հասցե` Հ Հ, Արագածոտնի մարզ, ք. Աշտարակ, Ն. Աշտարակեցու հրապարակ 7

Էլ. փոստ`

Կազմակերպա-իրավական տեսակը` ՊՈԱԿ

ՀՀ Մշակույթի նախարարության Պատմամշակութային արգելոց-թանգարանների և պատմական միջավայրի պահպանության ծառայություն ՊՈԱԿ-ի առանձնացված ստորաբաժանում` Պատմական միջավայրի պահպանության Արագածոտնի մարզային ծառայությունը, իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեցող, գիտալուսավորչական, գիտատեղեկատվական, մաշակութային գործունեություն իրականացնող ՊՈԱԿ մասնաճյուղ է, որը ստեղծվել է ՀՀ Արագածոտնի մարզի տարածքում գտնվող պետական սեփականություն հանդիսացող պատմամշակութային անշարժ հուշարձանների, հուշարձանախմբերի, հուշահամալիրների, բնապատմական, պատմական միջավայրի, պատմամշակութային հողերի և դրանց հարող լանդշաֆտների ամբողջական պահպանումը, ուսումնասիրումը, հանրահռչակումն իրականացնելու նպատակով:
Մարզային ծառայությունն
 իրականացնում է պետական սեփականություն հանդիսացող պատմամշակութային անշարժ հուշարձանների, պատմամշակութային հողերի և տարածքների պահպանություն;
 մշակում, մասնակցում, աջակցում է մարզի տարածքում պատմամշակութային անշարժ հուշարձանների, պահպանության և օգտագործման բնագավառներին նվիրված պետական, մարզային ծրագրերի կազման աշխատանքներին և նպաստում դրանց իրականացմանը;
 հողհատկացման դեպքում գրավոր եզրակացություն է ներկայացնում ՊՈԱԿ-ի գործադիր մարմնին` հատկացվող կամ նրա հարևանությամբ գտնվող տարածքներում հուշարձանների, մշակութային շերտերի առկայության վերաբերյալ;
 իր իրավասությունների սահմաններում որոշումներ է ընդունում պատմամշակութային ժառանգության օբյեկտների պահապանությանը վտանգող ամեն տեսակի աշխանտանքների և տնտեսական գործունեության դադարեցման վերաբերյալ: Իրավապահ մարմիններին փոխանցելու նպատակով մասնակցում է այդ ակտերի և արձանագրությունների կազմմանը;
 պատմամշակութային անշարժ հուշարձանների և դրանց տարածքների պահպանության պայմանակարգն ու կանոնակարգը խախտելու դեպքում սահմանված կարգով հայց է հարուցում հուշարձանն օգտագործողի դեմ;
 հուշարձանի սեփականատիրոջից պահանջում է հուշարձանի վերականգնման, նորոգման, շենքի կոնստրուկտիվ տարրերի փոփոխման աշխատանքները իրականացնել լիազորված մարմնի կողմից տրված թույլտվության և հաստատված նախագծի համաձայն;
 ՊՈԱԿ-ի գործադիր մարմնի քննարկման է ներկայացնում պատմամշակութային ժառանգության հետ առնչվող մարզային խնդիրները;
 կազմակերպում է մարզի հուշարձանների պահպանության, օգտագործման և հանրահռչակման խնդիրներին նվիրված համաժողովներ, գիտագործնական սեմինարներ ու խորհրդակցություններ;
 իրականացնում է մարզի պատմամշակութային ժառանգության վերաբերյալ գիտալուսավորչական և կրթական միջոցառումներ, կազմակերպում է մշտական ցուցադրություններ, ժամանակավոր և շրջիկ ցուցահանդեսներ;
 հրատակության է նախապատրաստում մարզի հուշարձաններին նվիրված ուղեցույցներ, գիտահանրամատչելի, գիտատեղեկատու, քարոզչական և գովազդային նյութեր, տպագրում հաղորդումներ, հոդվածներ:

 



Բաժանորդագրում նորություններին

Տեխնիկական դիտողություններն կարող եք ուղարկել կայքի վեբ-մաստերի էլեկտրոնային փոստին: Կայքը պատրաստված է Helix ընկերության կողմից:
Վերջին թարմացումը՝ 2017-05-24 15:41:23